Μια ανάλυση του δικτύου ελέγχου γεγονότων EDMO.Οργανισμοί που συνέβαλαν σε αυτή την ανάλυση: Pagella Politica/Facta news; AFP; Correctiv; Delfi; Demagog.cz; Demagog.pl; Demagog.sk; Ελληνικά Hoaxes; Factcheck Vlaanderen; Factual; Knack; Lakmusz; Maldita; Oštro; Polígrafo; Pravda; Freedom House Romania; Re:Baltica; The Journal Fact-Check, Verificat, VRTNWS.
Η παραπληροφόρηση για τους μετανάστεςΣε αυτό το άρθρο υιοθετούμε τον ορισμό του όρου «μετανάστες» του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης (ΔΟΜ), ο οποίος περιλαμβάνει πρόσφυγες και άλλες κατηγορίες μεταναστών που φτάνουν στην Ευρώπη έχει αποτελέσει συνεχές φαινόμενο τα τελευταία χρόνια. Ειδικά έπειτα από την απότομη αύξηση των μεταναστευτικών κυμάτων το 2014, η παραπληροφόρηση έχει εκμεταλλευτεί ορισμένα χαρακτηριστικά όπως το χρώμα του δέρματος, τη θρησκεία και την πολιτιστική ποικιλομορφία για να στοχοποιήσει ομάδες ανθρώπων που προέρχονται κυρίως από χώρες του Παγκόσμιου Νότου. Από τον Φεβρουάριο του 2022, μια νέα μαζική εισροή μεταναστών έχει απασχολήσει την Ευρώπη: Ουκρανοί που φεύγουν από τη χώρα τους εξαιτίας της ρωσικής εισβολής. Έγιναν και αυτοί αντικείμενο εκστρατειών παραπληροφόρησης.
Μέχρι το τέλος του περασμένου έτους, η παραπληροφόρηση που στοχοποιεί τους μετανάστες φάνηκε να γνωρίζει αύξηση. Τους τελευταίους μήνες, λόγω του αυξημένου αριθμού αφίξεων κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού του 2023 και μιας νέας τάσης εστιασμού της συζήτησης για το θέμα σε Ευρωπαϊκό επίπεδο, το ζήτημα της μετανάστευσης έχει αποτελέσει το θέμα μιας σειράς ιστοριών που έχουν αποδειχθεί ψευδείς από τους ανεξάρτητους οργανισμούς ελέγχου γεγονότων που απαρτίζουν το δίκτυο ελέγχου γεγονότων EDMO.
Κατά συνέπεια, συγκρίναμε την παραπληροφόρηση που στοχεύει δύο ομάδες ανθρώπων: τους μετανάστες από χώρες του Παγκόσμιου Νότου και τους Ουκρανούς, και παρατηρήσαμε ομοιότητες και διαφορές. Η σύγκριση έγινε αναλύοντας μια συλλογή άρθρων κατάρριψης από σχεδόν 24 ευρωπαϊκούς οργανισμούς ελέγχου γεγονότων, οι οποίοι καλύπτουν πάνω από είκοσι ευρωπαϊκές χώρες. Το χρονικό διάστημα που εξετάστηκε είναι από την αρχή του 2023 μέχρι σήμερα, ωστόσο λήφθηκαν υπόψη και παλαιότερες ψευδείς ιστορίες εφόσον ήταν σχετικές με αφηγήματα παραπληροφόρησης.
1ο ψευδές αφήγημα – Οι μετανάστες είναι βίαιοι ή εγκληματίες
Ένα από τα πιο κοινά και γνωστά αφηγήματα παραπληροφόρησης για τους μετανάστες που φτάνουν στην ΕΕ από όλο τον κόσμο είναι αυτό που τους παρουσιάζει ως κίνδυνο για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες.
Οι μετανάστες αποτελούν στόχο ψευδών ειδήσεων που τους παρουσιάζουν ως βίαιους, επικίνδυνους, εγκληματίες ή ρητά αντίθετους με τους δυτικούς τρόπους ζωής και τις δυτικές αξίες. Αυτού του είδους τα ψεύδη είναι σχεδιασμένα με σκοπό να παραποιήσουν την εικόνα όλων των μεταναστών και να τους παρουσιάσουν ως εγγενώς επιρρεπείς στη βία, ή ακόμη και στην τρομοκρατία, χαρακτηρίζοντάς τους λανθασμένα ως έχοντες εκ φύσεως τάση σε παράνομες δραστηριότητες και ως απρόθυμους να προσαρμοστούν σε δημοκρατικούς και κοινωνικούς κανόνες, ενισχύοντας έτσι τις προκαταλήψεις εναντίον τους.
Α – Μετανάστες από χώρες του Παγκόσμιου Νότου
Με σκοπό να παρουσιάσουν τους μετανάστες που προέρχονται από τη Βόρεια Αφρική, τη Μέση Ανατολή, την Ασία και άλλα διαφορετικά μέρη του κόσμου ως βίαιους ή εγκληματίες, η πλειοψηφία των ψευδών ιστοριών εστιάζει στην πολιτιστική και εθνική ποικιλομορφία, και συχνά τη θρησκεία, για να προωθήσει το ξενοφοβικό αίσθημα. Όπως θα δούμε στη συνέχεια, οι πηγές παραπληροφόρησης χρησιμοποιούν πολλές τεχνικές προκειμένου να διαδώσουν αυτού του είδους το αφήγημα.
Η πιο συνηθισμένη τεχνική είναι η δημοσίευση παλιαότερου και άσχετου υλικού (π.χ. βίντεο και εικόνες), με παραπλανητικούς υπότιτλους ή λεζάντες, ώστε να συνδεθεί με τρέχοντα γεγονότα. Για παράδειγμα, ανάμεσα στις πολλές ψευδείς ιστορίες αυτού του είδους, τον Ιούλιο του 2023 κυκλοφόρησε στην Ελλάδα βίντεο που δείχνει οπαδούς ποδοσφαίρου στη Γαλλία, το οποίο είχε παραπλανητικούς υπότιτλους και τον ισχυρισμό ότι οι άνθρωποι στο βίντεο έλεγαν «θα βιάσουμε όλες τις λευκές γυναίκες στην Ευρώπη και θα αποκεφαλίσουμε όλους τους άντρες». Ταυτόχρονα σε άλλες χώρες χρησιμοποιήθηκαν βίντεο ή ακόμη και πλάνα από ταινίες για να υποστηριχθεί ψευδώς ο ισχυρισμός πως οι μετανάστες είναι κανίβαλοι ή εμπόροι παιδιών.
Μια ευρέως διαδεδομένη ψευδής ιστορία εκμεταλλεύτηκε την άφιξη χιλιάδων ανθρώπων στο ιταλικό νησί της Λαμπεντούζα τον Σεπτέμβριο του 2023: ένα παλιό και άσχετο βίντεο διαμοιράστηκε σε πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης συνοδευόμενο από ισχυρισμούς ότι κάποιοι άνθρωποι που φαίνεται να επιτίθονται σε αστυνομικούς στο βίντεο ήταν μετανάστες που μόλις είχαν φτάσει στην Ιταλία. Όπως τονίστηκε σε προηγούμενη ενημερωτική επισκόπηση ελέγχου γεγονότων του EDMO, αυτή η ψευδής είδηση διαδόθηκε σε αρκετές χώρες της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της Γαλλίας, της Ισπανίας, της Αυστρίας, της Σλοβακίας, της Λιθουανίας και της Γερμανίας. Εδώ αναφέρουμε και μια άλλη ψευδής ιστορία η οποία ισχυρίστηκε ότι μετανάστες στη Λαμπεντούζα είχαν βάλει φωτιά σε ολόκληρο κτίριο.
Εκτός από τη δημοσίευση παλιού και άσχετου περιεχομένου, μερικές φορές οι ιστορίες απλά επινοούνται και παρουσιάζονται ως πραγματικές ειδήσεις, ή εγκλήματα αποδίδονται σε μετανάστες χωρίς καμία απόδειξη. Αυτές οι τεχνικές χρησιμοποιούνται από διάφορους δημόσιους παράγοντες. Η αίσθηση φόβου ή ακόμη και πανικού που έρχεται ως αποτέλεσμα από τις εν λόγω τεχνικές, καθίσταται συχνά προϊόν εκμετάλλευσης από λογαριασμούς που προωθούν ακραία αφηγήματα. Σε πολλές χώρες, ορισμένοι πολιτικοί έχουν διαδώσει αβάσιμες πληροφορίες σχετικά με φερόμενες επιθέσεις που διαπράχθηκαν από μετανάστες. Παραθέτουν συχνά στατιστικά δεδομένα που δεν υπάρχουν ή που δεν αναφέρονται όντως σε συγκεκριμένες εθνικές ομάδες, προωθώντας έτσι με παραπλανητικό τρόπο το αφήγημα περί προδιάθεσής τους για βία.
Άλλες σχετικές ειδήσεις που αποτέλεσαν προϊόν εκμετάλλευσης προκειμένου να προωθηθεί ψευδές περιεχόμενο που συνάδει με αυτό το αφήγημα ήταν οι διαδηλώσεις στη Γαλλία μετά τη δολοφονία ενός 17χρονου αγοριού από την αστυνομία τον Ιούλιο. Αυτές οι διαδηλώσεις χρησιμοποιήθηκαν για να διαδώσουν ξενοφοβία και ρατσισμό σε πολλές χώρες της ΕΕ. Άλλο παράδειγμα αποτέλεσαν οι καταστροφικές πυρκαγιές στην Ελλάδα τον Αύγουστο, για τις οποίες κατηγορήθηκαν μετανάστες μέσω ψευδών ιστοριών που κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα, τη Γερμανία, τη Βουλγαρία και την Κροατία και οδήγησαν ακόμη και σε περιπτώσεις επιθέσεων ενάντια σε αιτούντες ασύλου.
Β – Μετανάστες από την Ουκρανία
Αν και ο αριθμός ψευδών ιστοριών που εντοπίστηκαν να συμμερίζονται το εν λόγω αφήγημα αναφορικά με τους Ουκρανούς μετανάστες είναι μικρότερος, τα μηνύματα που εκφράζονται ευρύτερα είναι αρκετά παρεμφερή και διαδίδονται με παρόμοιο τρόπο σε όλη την Ευρώπη. Οι Ουκρανοί περιγράφονται ως επικίνδυνοι και βίαιοι για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Οι τεχνικές παραπληροφόρησης είναι ίδιες με εκείνες που χρησιμοποιούνται στην περίπτωση μεταναστών άλλων εθνικοτήτων: παλαιότερο υλικό από το οποίο έχει αφαιρεθεί πλήρως το θεματικό πλαίσιο, εξ ολοκλήρου κατασκευασμένες ειδήσεις ή πραγματικά περιστατικά βίας που αποδίδονται αυθαίρετα σε Ουκρανούς.
Όπως και στην περίπτωση των μεταναστών γενικά, για μία από τις πιο ευρέως διαδιδόμενες ψευδείς ιστορίες στην ΕΕ χρησιμοποιήθηκε βίντεο που έδειχνε καυγά στο δρόμο, και συνοδευόταν από τον ισχυρισμό ότι έδειχνε μια ομάδα Ουκρανών να χτυπά Πολωνούς πολίτες επειδή αρνήθηκαν να πουν «Σλάβα Ουκραϊνί», το οποίο αποτελεί εθνικό χαιρετισμό και πολεμικό σύνθημα του ουκρανικού στρατού. Παρά το γεγονός ότι οι αρχές στη Βαρσοβία δήλωσαν ότι κανένας Ουκρανός δεν ενεπλάκη στην εν λόγω συμπλοκή, η συγκεκριμένη ψευδής ιστορία διαδόθηκε στην Πολωνία, την Τσεχία, τη Γερμανία, τη Λιθουανία, την Ιταλία, τη Βουλγαρία, τη Σλοβακία, την Ισπανία, την Ελλάδα και τη Φινλανδία.
Στην περίπτωση των Ουκρανών, η θρησκεία δεν αποτελεί σημαντικό χαρακτηριστικό διάκρισης για πολλούς Ευρωπαίους. Ως εκ τούτου, οι ψευδείς ιστορίες που αφορούν Ουκρανούς πολίτες πολλές φορές τους απεικονίζουν ως ανθρώπους με ακραία εθνικιστικές και αντιδημοκρατικές αξίες, αναμεταδίδοντας έτσι τη ρωσική προπαγανδιστική αφήγηση που τους παρουσιάζει ως σοβινιστές ή Ναζί.
Όπως συμβαίνει και με άλλους μετανάστες, φερόμενες αυξήσεις σε περιπτώσεις εγκληματικών ενεργειών αποδίδονται αυθαίρετα σε πρόσφυγες πολέμου χρησιμοποιώντας ψευδή ή παρερμηνευμένα στατιστικά δεδομένα στα κοινωνικά μέσα, τα οποία συχνά επαναλαμβάνονται και από πολιτικούς. Ένας πολιτικός στη Λετονία – εκμεταλλευόμενος μια είδηση – κατηγόρησε επίσης τους Ουκρανούς ως υπεύθυνους για το πρόβλημα των κοριών στο Παρίσι (η διάδοση φόβου για μετανάστες και ασθένειες χρησιμοποιώντας ψευδείς ή παραπλανητικές ειδήσεις είναι μια ακόμη γνωστή τεχνική παραπληροφόρησης).
Για να εξασθενήσουν τη δημόσια υποστήριξη σχετικά με την αποδοχή των μεταναστών από την Ουκρανία, άλλες σημαντικές ιστορίες παρουσίασαν φερόμενες πρωτοβουλίες που αντιτίθενται στην υποστήριξη της κοινής γνώμης, και ισχυρίστηκαν ότι μισθοφόροι της οργάνωσης Wagner κρύβονταν ανάμεσά στους Ουκρανούς μετανάστες, συσχετίζοντας την παρουσία τους με ζητήματα ασφάλειας.
2ο ψευδές αφήγημα – Οι μετανάστες είναι κερδοσκόποι και καταστρέφουν τους πόρους μας
Εκτός από την απεικόνισή τους ως επικίνδυνοι για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες, ένα άλλο σημαντικό αφήγημα παραπληροφόρησης περιγράφει τους μετανάστες – τόσο τους Ουκρανούς όσο και όσους προέρχονται από χώρες του Παγκόσμιου Νότου – ως κερδοσκόπους ή παράσιτα που εκμεταλλεύονται τις ευρωπαϊκές χώρες οι οποίες τους δέχονται. Σύμφωνα με αυτό το αφήγημα, ακόμα και αν ήταν ακίνδυνοι, η αποδοχή τους θα αποτελούσε ανεπίτρεπτο κόστος για τις χώρες φιλοξενίας καθώς και μειονέκτημα για τους πολίτες τους. Αυτό εντείνει το αίσθημα δυσαρέσκειας εναντίον αυτών των ανθρώπων με ψευδείς ή αβάσιμες ιστορίες που συχνά προσπαθούν να τους παρουσιάσουν σαν να μην χρειάζονται πραγματικά βοήθεια, αλλά αντίθετα ότι εκμεταλλεύονται τους πόρους της χώρας φιλοξενίας τους για να ζουν άνετα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η συντριπτική πλειοψηφία των ψευδών ιστοριών σε αυτό το αφήγημα βασίζεται σε ανυπόστατες και γενικά κατασκευασμένες δηλώσεις προερχόμενες από πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Στις υπόλοιπες περιπτώσεις, εικόνες ή βίντεο εκτός θεματικού πλαισίου χρησιμοποιούνται για να προάγουν ψευδείς και παραπλανητικές πληροφορίες, και ανύπαρκτα ή προσωρινά μέτρα παρουσιάζονται ως πραγματικά και ήδη σε ισχύ.
Αυτό το αφήγημα έχει τρεις αλληλένδετους κύριους άξονες:
α) Οι μετανάστες εξαντλούν τους πόρους μας
Παγκόσμιος Νότος – Η ψευδής ρητορική που έχει τα τελευταία χρόνια παρουσιάσει τους μετανάστες (από τη Βόρεια Αφρική, τη Μέση Ανατολή, κλπ.) ως κερδοσκόπους έχει χρησιμοποιήσει εκτεταμένα ψευδείς ιστορίες που ισχυρίζονται πως οι μετανάστες λαμβάνουν μεγάλα χρηματικά ποσά από τις χώρες φιλοξενίας (συνήθως υψηλότερα από τα κατώτερα ποσά συντάξεων και άλλα κοινωνικά μέτρα διαθέσιμα για τους ημεδαπούς πολίτες). Αρκετές ψευδείς ιστορίες που συνάδουν με αυτό το αφήγημα έχουν επίσης εντοπιστεί τους τελευταίους μήνες. Για παράδειγμα, ανυπόστατες ιστορίες ισχυρίζονται ότι οι μετανάστες βιοπορίζονται μέσω κοινωνικής βοήθειας, ότι εξαπατούν για να την αποκτήσουν, και ότι οι χρηματικές καταθέσεις είναι τόσο γενναιόδωρες που τους δίνουν την οικονομική δυνατότητα για πολυτελείς διακοπές.
Ανάλογα την περίπτωση, μερικές φορές κυκλοφορεί ο ισχυρισμός ότι κλέβουν δουλειές από τους ημεδαπούς πολίτες, ενώ συχνά – αυτό έχει διαδοθεί ακόμη και από πολιτικούς – ότι δεν είναι ικανοί να απασχοληθούν από την αγορά εργασίας, εκθέτοντας έτσι τις χώρες φιλοξενίας σε σοβαρές οικονομικές συνέπειες. Με το να γίνεται αναφορά σε φερόμενες εμπειρίες από άλλες χώρες, οι επιπτώσεις που έχουν οι μεταναστεύσεις στον κοινωνικό ιστό συχνά παίρνουν ακραίες διαστάσεις: στην Ελλάδα, για παράδειγμα, έχει διαδοθεί ο ισχυρισμός ότι η Νέα Υόρκη αναγκάζει τους πολίτες της να δεχτούν μετανάστες στα σπίτια τους, ενώ στη Γαλλία και την Ιταλία έχει διαδοθεί ο ισχυρισμός ότι η Ιαπωνία αποκλείει εξ ολοκλήρου τους μετανάστες από το να αποκτήσουν υπηκοότητα και δημόσια ζωή, παρότι καμία εξ αυτών των περιπτώσεων δεν έχει συμβεί πραγματικά.
Ουκρανία – Παρά το γεγονός πως η προσέγγιση είναι πιο διαφοροποιημένη στην περίπτωση των Ουκρανών μεταναστών, δεδομένου ότι φεύγουν από μια κατεχόμενη χώρα, υπάρχει το προηγούμενο αφήγημα με πολύ παρόμοια χαρακτηριστικά. Το κόστος φιλοξενίας των προσφύγων πολέμου παρουσιάζεται μεγαλοποιημένο – μέσω ιστοριών ή ψευδών στατιστικών δεδομένων που διαδίδονται από λογαριασμούς κοινωνικών μέσων και influencers, ή ακόμη και από πολιτικούς – φτάνοντας σε σημείο να γίνονται ισχυρισμοί ότι κρατικά περιουσιακά στοιχεία μεγάλης ιστορικής ή συμβολικής αξίας φέρεται να πωλούνται προκειμένου να καλυφθούν τα έξοδα. Ψευδείς ιστορίες για Ουκρανούς ισχυρίζονται ότι δικαιούνται διάφορα προνόμια – όπως σπίτια, απασχόληση, δάνεια, υγειονομική περίθαλψη και φάρμακα, ή αποκλειστικές καλοκαιρινές κατασηνώσεις για τα παιδιά τους – εις βάρος των πολιτών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, παρουσιάζονται ως ιδιαίτερα πλούσιοι ακόμη και αν υποτίθεται ζητούν περισσότερα χρήματα.
β) Οι μετανάστες έχουν καλύτερη μεταχείριση από τους ημεδαπούς πολίτες
Παγκόσμιος Νότος – Η φερόμενη οικονομική αδυναμία των διαφόρων χωρών να φιλοξενήσουν μετανάστες μεγαλοποιείται περαιτέρω από ψευδείς ιστορίες που ισχυρίζονται ότι πολλά οφέλη και επιδόματα εγγυώνται ή επεκτείνονται με κριτήριο την ξένη εθνικότητα, συμβάλοντας έτσι στην εξάπλωση αισθημάτων οργής καθώς εκμεταλλεύονται τις αντιδράσεις απέναντι στη φερόμενη αδικία. Η κατανομή αυτού του τύπου ψευδών ιστοριών σε περιοχές εντός Ευρώπης διαφέρει μεταξύ των δύο κατηγοριών μεταναστών που εξετάζονται.
Όσον αφορά τους μη-Ουκρανούς μετανάστες, μία χώρα η οποία στο πρόσφατο παρελθόν ήταν ιδιαίτερα επιρρεπής στην εν λόγω ρητορική είναι η Ισπανία, όπου τα οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα που σχετίζονται με τη μετανάστευση ιδιαίτερα αισθητά. Αρκετές ψευδείς ιστορίες υποστηρίζουν ότι η κυβέρνηση παρέχει στους μετανάστες εγγυημένο εισόδημα, καθολική κληρονομιά, διάφορους τύπους οικονομικής βοήθειας ή ακόμα και smartphone υψηλής ποιότητας. Επιπλέον, υποστηρίζεται ψευδώς ότι χρειάζονται μόνο δύο χρόνια για να λάβουν σύνταξη αλλοδαποί ή ότι ορισμένοι εξ αυτών λαμβάνουν μη ανταποδοτικές συντάξεις. Στην Ιταλία, όπου αυτού του είδους οι ψευδείς ιστορίες είναι συνηθισμένες τα τελευταία χρόνια, κυκλοφόρησες ο ισχυρισμός ότι αυτές οι επιδοτήσεις δίνονταν στους μετανάστες ακόμη και πριν την άφιξή τους στη χώρα.
Αβάσιμες πληροφορίες υποδηλώνουν ότι αυτή η ευνοιοκρατία βασίζεται ακριβώς στις πολιτισμικές διαφορές. Για παράδειγμα, στην Ισπανία έχει υποστηριχθεί ότι υπάρχει ειδική οικονομική βοήθεια για τις γυναίκες που φορούν τη μαντίλα που συνήθως συνδέεται με το Ισλάμ· στην Ιρλανδία έχει υποστηριχθεί ότι οι μετανάστες λαμβάνουν υψηλότερο ποσοστό επιδόματος για άτομα που αναζητούν εργασία· και στη Γερμανία κυκλοφορεί από το 2017 η ψευδής ιστορία ένας Σύρος με τέσσερις γυναίκες και 23 παιδιά εγγυάται ενός μηνιαίου επιδόματος τριάντα χιλιάδων ευρώ. Μια παρόμοια ανυπόστατη ιστορία έχει διαδοθεί ευρέως στην Ιταλία, ακόμη και από επιφανείς πολιτικούς, υποστηρίζοντας χωρίς στοιχεία ότι ένας μετανάστης μπορούσε να αποκτήσει ένα καθολικό βασικό εισόδημα για κάθε σύζυγο που είχε.
Αυτή η ρητορική φτάνει στα άκρα από ψευδείς ιστορίες σε διάφορες χώρες που ισχυρίζονται ότι διαφορετικά κράτη απαλλοτριώνουν σπίτια και περιουσίες από ημεδαπούς πολίτες για να φιλοξενήσουν μετανάστες. Στην Ελλάδα, έχει ψευδώς υποστηριχθεί ότι οι θάνατοι μεταναστών στη θάλασσα τιμούνται με εθνικό πένθος, ενώ οι Έλληνες πολίτες σε τοπικές καταστροφές όχι, υποδηλώνοντας προνομιακή μεταχείριση ακόμη και μετά θάνατον.
Ουκρανία – Σχετικά με τους Ουκρανούς μετανάστες, οι ψευδείς ιστορίες είναι πολύ παρόμοιες, αλλά τα κράτη μέλη της ΕΕ όπου κυκλοφορούν περισσότερο είναι αυτά της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, όπως η Πολωνία, η Τσεχία, η Σλοβακία και η Γερμανία: χώρες που φιλοξενούν μεγάλο αριθμό Ουκρανών που εγκατέλειψαν τη χώρα τους μετά τη ρωσική εισβολή.
Η στέγαση είναι ένα από τα κύρια επιχειρήματα για να υποδηλωθούν υποτιθέμενες αδικίες. Ψευδείς ιστορίες κάνουν ισχυρισμούς για απαλλοτριώσεις, επιδοτήσεις για αγορές κατοικιών και ειδικές κατασκευές που προορίζονται αποκλειστικά για Ουκρανούς. Άλλα υποτιθέμενα οφέλη που θα λάμβαναν είναι πολλά και ποικίλα: απεριόριστες αναλήψεις από ATM, επιχορηγήσεις και υποτροφίες που προορίζονται αποκλειστικά για την εθνικότητα τους, επιδόματα παιδιών και προτεραιότητα πρόσβασης σε νηπιαγωγεία, είσοδος μαθητών σε εκπαιδευτικά ιδρύματα χωρίς εξετάσεις, μετακίνηση χωρίς διόδια και άνευ όρων ασφαλιστική κάλυψη.
Για να τονιστεί η σύγκριση μεταξύ αυτών των φερόμενων παροχών και των συνθηκών των ημεδαπών πολιτών, ορισμένες αβάσιμες ιστορίες υποδηλώνουν ότι οι Ουκρανοί λαμβάνουν περισσότερα χρήματα από τους συνταξιούχους, τους βετεράνους ή τους άστεγους ή ότι χρειάζεται μόνο μία ημέρα για να λάβουν σύνταξη. Μια ιδιαίτερα σημαντική ψευδής ιστορία που κυκλοφόρησε στην Πολωνία ισχυριζόταν ότι τα νοσοκομεία έδιναν εξιτήριο σε παιδιά με καρκίνο για να κάνουν χώρο για παιδιά από την Ουκρανία.
γ) Η πλειοψηφία των μεταναστών είναι άνδρες και/ή δεν μπορούν να είναι πρόσφυγες
Παγκόσμιος Νότος – Πέρα από τα κοινωνικο-οικονομικά ζητήματα, οι μετανάστες κατηγορούνται και σε «ηθικό» επίπεδο. Σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες (UNHCR): «Οι πρόσφυγες είναι άνθρωποι που έχουν φύγει από πόλεμο, βία, συγκρούσεις ή διώξεις και έχουν περάσει διεθνή σύνορα προκειμένου να βρουν ασφάλεια σε άλλη χώρα». Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ακόμη και από ορισμένους πολιτικούς, έχει υποστηριχθεί ότι οι μετανάστες που προέρχονται από χώρες του Παγκόσμιου Νότου δεν μπορούν να είναι πραγματικοί πρόσφυγες, επειδή φέρεται ότι δεν φεύγουν από τον πόλεμο και είναι κυρίως υγιείς άνδρες που δεν αξίζουν άσυλο ή/και προσποιούνται ότι να είναι ανήλικοι.
Ουκρανία – Αυτή η ηθική κατηγορία είναι ακόμη πιο ισχυρή στην περίπτωση των εκτοπισμένων από την Ουκρανία. Ένα ιδιαίτερα διαδεδομένο ψευδές αφήγημα αποτελεί επίσης το ότι είναι κυρίως άνδρες, σε βαθμό που η Ουκρανία απαιτεί την έκδοσή τους από τις χώρες υποδοχής προκειμένου να τους εντάξει στο πεδίο της μάχης. Αυτή η ψευδής ιστορία που κατηγορεί τους Ουκρανούς μετανάστες για δειλία έχει εντοπιστεί στην Πολωνία, την Ιρλανδία, τη Γαλλία και την Ιταλία.
Άλλες ψευδείς ιστορίες υποστηρίζουν ότι οι Ουκρανοί μετανάστες δεν είναι εξ αρχής ή δεν είναι πλέον πρόσφυγες, επειδή φέρονται να θέλουν να επιστρέψουν στο σπίτι τους, πήγαν διακοπές στην πατρίδα τους ή θέλουν να εισέλθουν στα ρωσικά κατεχόμενα εδάφη.
Αυτό το δεύτερο αφήγημα προβάλει ένα επικίνδυνο μήνυμα. Η διάδοση ψευδών ειδήσεων που αξιοποιούν τις πραγματικές οικονομικές ανάγκες των πολιτών για να στοχοποιήσουν τους μετανάστες ως την αιτία της κατάστασής τους φαίνεται να είναι πολύ αποτελεσματική στην τροφοδότηση ρατσιστικών και ξενοφοβικών συναισθημάτων.
Enzo Panizio, δημοσιογράφος για το Pagella Politica/Facta News και το EDMO
Tommaso Canetta, υποδιευθυντής του Pagella Politica/Facta News και συντονιστής των δραστηριοτήτων του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO
Συντακτική ομάδα
