Σε λογαρισμούς social media και σε ιστοσελίδες ομάδων και μεμονωμένων χρηστών που παρουσιάζονται ως ειδικοί στην διατροφή εντοπίζονται επιστημονικά ανακριβείς ισχυρισμοί αναφορικά με το κατά πόσο η χρήση στατινών είναι ενδεδειγμένη για την πρόληψη καρδιαγγειακών νοσημάτων και πόσο τα οφέλη υπερβαίνουν τους κινδύνους από πιθανές παρενέργειες. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί σχετικό υλικό του Θάνου Ευθυμίου, ο οποίος αυτοπροσδιορίζεται ως health coach και παθολόγος/διατροφολόγος. Μάλιστα, όπως θα δούμε στην συνέχεια, το αφήγημα συμπληρώνεται και με βίντεό του κ. Ευθυμίου που προωθούν την κρεατοφαγία, κάνοντας επιλεκτική παρουσίαση πραγματικών δεδομένων για το ζήτημα με αποτέλεσμα να διαστρεβλώνει την συνολική εικόνα.
Οι εξεταζόμενοι ισχυρισμοί
Στο σχετικό υλικό του κ. Ευθυμίου ακούμε τα εξής:
“Πάμε λοιπόν στη μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2024 σε πάρα πολύ καλό περιοδικό, έγκριτο περιοδικό, και πέρασε στα ψιλά. Οι στατίνες. Το πιο κερδοφόρο φάρμακο στην ιστορία της φαρμακοβιομηχανίας. Αυξάνουν την ινσουλινοαντίσταση, αυξάνουν δηλαδή την αντίσταση στην ινσουλίνη, το μεταβολικό σύνδρομο, τον κίνδυνο ανάπτυξης διαβήτη και ρίχνουν τα επίπεδα GLP-1 σχεδόν στο μισό.“
[…]
“Θέλω να δείτε όμως λίγο εδώ, με μπλε είναι αυτοί που παίρναν το control, δηλαδή το φάρμακο που είναι καραμέλα. Δεν πήραν τη στατίνη. Και με κόκκινο είναι αυτοί που πήραν τη στατίνη. Κοιτάξτε τι ωραία ρίχνουν την χοληστερόλη αυτά τα φάρμακα.”
[…]
“Δείτε όμως τώρα τι ωραία, όχι και τόσο ωραία, αυξάνουν τη γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη. Αυτό δεν είναι καλό. Αυξάνουν την ινσουλίνη στο αίμα, ούτε αυτό είναι καλό. Προάγουν λοιπόν την υπερινσουλιναιμία.” […] “τον κυριότερο λόγο που κάνουμε εμφράγματα: τον διαβήτη, το μεταβολικό σύνδρομο.” […] “η στατίνη, προκάλεσε απότομη μείωση του GLP-1 σχεδόν στο 50% στο τέλος των τεσσάρων μηνών.”
[…]
“Το φάρμακο που παίρνει ο ένας στους τέσσερις άνω των 40, μπορεί να αυξάνει τη ζήτηση για τα πιο μοδάτα φάρμακα σήμερα, τους αγωνιστές GLP-1, δηλαδή Ozempic, Wegovy, Mounjaro” […] “Οι στατίνες διαλύουν συγκεκριμένα βακτήρια του μικροβιώματος του εντέρου κι έτσι μπλοκάρουν την παραγωγή UDCA. Τι είναι αυτό; Είναι ένα οξύ, ένα φυσικό χολικό οξύ, που παράγεται από συγκεκριμένα βακτήρια του εντέρου, κυρίως το Clostridium. Τέλος πάντων, όλο αυτό έχει σαν συνέπεια να πέφτει το GLP-1 στους ανθρώπους. Μάλιστα σε πειράματα με ανθρώπους αλλά και ζώα, η αποκατάσταση του UDCA είτε με βακτήρια, είτε με συμπληρώματα, ανέστρεψε τη βλάβη.”
Ανάλυση των ισχυρισμών
Οι στατίνες και τα στοιχεία για την αποτελεσματικότητα χρήσης τους
Οι στατίνες είναι ευρύτατα χρησιμοποιούμενα φάρμακα για την μείωση της χοληστερόλης, όταν αυτή αυξάνεται πάνω από φυσιολογικά επίπεδα, αναστέλλοντας ένα ένζυμο που συμμετέχει στην σύνθεσή της. Η χοληστερόλη γενικά συμμετέχει σε πάρα πολλές λειτουργίες στα κύτταρά μας, από την μεταφορά λιπιδίων και την κατασκευή των κυτταρικών μεμβρανών ως την επικοινωνία των κυττάρων μεταξύ τους και με το εξωτερικό περιβάλλον τους.
Όταν χρειαστεί να λάβουμε φαρμακευτική αγωγή με στατίνες συνήθως στοχεύουμε στην μείωση σε φυσιολογικά όρια της LDL λιποπρωτεΐνης (της λεγόμενης “κακής” χοληστερόλης), ο ρόλος της οποίας είναι να μεταφέρει λιπίδια, μέσω των υποδοχέων που την μεταβολίζουν. Και αυτό διότι αν τα σωμάτιά της γίνονται υπερβολικά σε αριθμό δεν αποικοδομούνται και συγκεντρώνονται στα τοιχώματα των αγγείων εμποδίζοντας την ροή του αίματος και προκαλώντας χρόνια φλεγμονή.1Bansal AB, Cassagnol M. HMG-CoA Reductase Inhibitors. Nih.gov. Published July 3, 2023. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542212/?utm_source=chatgpt.com Αυτή είναι η λεγόμενη αθηρωματική πλάκα που σε βάθος χρόνου έχει ενοχοποιηθεί για καρδιοπάθειες, εμφράγματα και άλλα καρδιαγγειακά νοσήματα. Φυσικά η χρήση στατινών, όπως και όλων των φαρμάκων, περιέχει συγκεκριμένες αντενδείξεις και μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα για άλλες νόσους όπως ο διαβήτης, τηρουμένων των αναλογιών και της κατάστασης κάθε ασθενούςΟδηγίες της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Καρδιολογίας και της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Αθηροσκλήρωσης εδώ.
Έχοντας αυτό το πλαίσιο κατά νου και δεδομένης της ευρείας χρήσης της συγκεκριμένης οικογένειας φαρμάκων αλλά και του επιπολασμού των εν λόγω νοσημάτων, έχει παρατηρηθεί έντονη παραπληροφόρηση ή υπερτονισμός μιας πλευράς του ζητήματος και αγνόηση των υπολοίπων, με αποτέλεσμα πολλοί ασθενείς να βρίσκονται αντιμέτωποι με αντικρουόμενες πληροφορίες που δυσκολεύουν την ζωή τους2Nelson AJ, Puri R, Nissen SE. Statins in a Distorted Mirror of Media. Current Atherosclerosis Reports. 2020;22(8). DOI: 10.1007/s11883-020-00853-9. Αρχειοθετημένο εδώ ή ακόμα και τους οδηγούν σε αποφυγή της συνιστώμενης αγωγής3Jones NM, Mukamel DB, Malik S, et al. The costs outweigh the benefits: seeing side-effects online may decrease adherence to statins. BMC Medical Informatics and Decision Making. 2020;20(1). DOI: 10.1186/s12911-020-01207-w. Αρχειοθετημένο εδώ. Ως εκ τούτου παρατηρείται και το λεγόμενο nocebo effect όπου ένας ασθενής μπορεί να βιώσει ανεπιθύμητες ενέργειες από ένα φάρμακο μόνο και μόνο επειδή περιμένει μια τέτοια εξέλιξη (συμπληρωματικό του placebo όπου ένα μη-φάρμακο δρα σαν φάρμακο λόγω των προσδοκιών).
Η ανακριβής πλαισίωση για τις στατίνες από το εξεταζόμενο βίντεο
Οι εξεταζόμενοι ισχυρισμοί βασίζονται σε μια πρόσφατη έρευνα4She J, Tuerhongjiang G, Guo M, et al. Statins aggravate insulin resistance through reduced blood glucagon-like peptide-1 levels in a microbiota-dependent manner. Cell Metabolism. 2024;36(2):408-421.e5. DOI: 10.1016/j.cmet.2023.12.027. Αρχειοθετημένο εδώ στο επιστημονικό περιοδικό Cell Metabolism, τα στοιχεία της οποίας παρουσιάζονται επιλεκτικά και με υπερβολικές γενικεύσεις από τον κ. Ευθυμίου διαστρεβλώνοντας τα συμπεράσματα.
Αρχικά, οι συγγραφείς προσπαθούν περισσότερο να ανακαλύψουν τον μηχανισμό με τον οποίο μπορεί οι στατίνες να συνδέονται με αύξηση στην αντίσταση στην ινσουλίνη (που υπό προϋποθέσεις μπορεί να αυξήσει τις πιθανότητες για διαβήτη) και δεν εξετάζουν την επιδημιολογία της ασθένειας. Ακριβώς λοιπόν επειδή η ουσία της μελέτης είναι η εύρεση μηχανισμού και όχι της εικόνας στον γενικό πληθυσμό, περιλαμβάνει πολύ μικρό δείγμα ανθρώπων (30 λήπτες ατορβαστατίνης και 10 άτομα στην ομάδα ελέγχου) που παρακολουθούνται μόλις για 16 εβδομάδες.
Καθώς λοιπόν το δείγμα και ο χρόνος παρακολούθησης είναι ιδιαίτερα μικρά, αφορούσαν ένα συγκεκριμένο κέντρο υγείας και μόνο μια στατίνη από τις πολλές που κυκλοφορούν, δεν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τα αποτελέσματα της έρευνας για να κάνουμε γενικεύσεις αναφορικά με τον γενικό πληθυσμό. Ακόμα πιο σημαντικό στοιχείο που διαστρεβλώνεται στο επίμαχο βίντεο είναι ότι η ομάδα ελέγχου δεν έχει λάβει εικονικό φάρμακο. Αυτό σημαίνει ότι η εξεταζόμενη μελέτη δεν είναι τυφλή/τυχαιοποιημένη, που είναι ο πιο αξιόπιστος τύπος πειράματος σε δοκιμές φαρμάκων καθώς μειώνει στο ελάχιστο δυνατό την πιθανότητα τα αποτελέσματα να διαστρεβλωθούν από γνωστικές και ερευνητικές πλάνες των ερευνητών.
Σχετικά με την μείωση που προκαλούν οι στατίνες στη συγκέντρωση του πεπτιδίου GLP-1, όντως αναφέρεται στην μελέτη ως ουσιώδης αλλά δεν τεκμηριώνεται ποσοστό 50%, όπως αναφέρει ο κ. Ευθυμίου, και σίγουρα αυτό δεν μπορεί να γενικευτεί, όπως είδαμε, σε όλες τις στατίνες, ούτε σε μεγάλο πληθυσμό ή σε μεγάλο χρονικό πλαίσιο. Το συγκεκριμένο πεπτίδιο συμβάλλει στην παραγωγή της ινσουλίνης και τον μεταβολισμό της γλυκόζης, που αν μειωθεί αρκετά μπορεί να προκαλέσει διαβήτη τύπου 2. Στην συγκεκριμένη μελέτη φαίνεται ότι κάτι τέτοιο επάγεται μέσω της αλλαγής που επιφέρει η στατίνη στο μικροβίωμα του εντέρου. Τα φάρμακα όπως Ozempic, Wegovy κλπ που αναφέρει λειτουργούν όντως με αυτόν τον τρόπο αυξάνοντας το GLP-1 ώστε να μεταβολίζεται η γλυκόζη χωρίς επαναλαμβανόμενες δόσεις ινσουλίνης και θεωρούνται επαναστατικά στην καταπολέμηση του διαβήτη.
Ο ισχυρισμός όμως ότι οι στατίνες οδηγούν τους ασθενείς να αγοράζουν αυτά τα φάρμακα είναι μια εικασία που δεν υποστηρίζεται από δεδομένα. Επίσης ούτε ο ισχυρισμός ότι στατίνες χρησιμοποιεί 1 στους 4 άνω των 40 ετών παγκοσμίως έχει επαρκή ερευνητική υποστήριξη.
Στάθμιση κόστους-οφέλους σύμφωνα με μεγαλύτερες τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές
Συνεχίζοντας την ανάλυση των ισχυρισμών το ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσο ευθύνονται οι στατίνες για νέα περιστατικά διαβήτη και αν αξίζει κανείς να μειώσει την LDL με αυτές λαμβάνοντας υπόψη αυτόν τον κίνδυνο.
Πρώτα από όλα είναι απαραίτητο να θυμόμαστε ότι η υψηλή LDL και ο διαβήτης λειτουργούν συμπληρωματικά ως προς τον κίνδυνο για καρδιαγγειακά. Κάνοντας όμως την διάκριση ότι η υψηλή LDL έχει δειχθεί ως αιτιολογικός παράγοντας για την ανάπτυξή τους ενώ ο διαβήτης ως πολλαπλασιαστής κινδύνου. Μείωση της LDL (με διάφορους μηχανισμούς μάλιστα) αποδεικνύει σε μεγάλη μετα-ανάλυση ότι μειώνει αιτιοκρατικά τα καρδιαγγειακά περιστατικά κατά περίπου 20–25% ανά mmol/L 5Baigent C, Blackwell L, Emberson J, et al. Efficacy and safety of more intensive lowering of LDL cholesterol: a meta-analysis of data from 170,000 participants in 26 randomised trials. Lancet (London, England). 2010;376(9753):1670-1681. DOI: 10.1016/S0140-6736(10)61350-5. Αρχειοθετημένο εδώ.
Ακόμα όμως και μια πιο πρόσφατη μετα-ανάλυση σχετικά με την αποτελεσματικότητα στην πρόληψη θανάτων, εγκεφαλικών κλπ μέσω στατίνης που υποστηρίζει ότι τα αποτελέσματα είναι μέτρια, δεν αντιτίθεται στην χρησιμότητά της6Byrne P, Demasi M, Jones M, Smith SM, O’Brien KK, DuBroff R. Evaluating the Association Between Low-Density Lipoprotein Cholesterol Reduction and Relative and Absolute Effects of Statin Treatment. JAMA Internal Medicine. 2022;182(5). DOI: 10.1001/jamainternmed.2022.0134.
Η πιο πρόσφατη μετα-ανάλυση πολλών τυχαιοποιημένων ερευνών που εξέτασε την σχέση στατίνης και έναρξης διαβήτη έδειξε ότι ο κίνδυνος για ανάπτυξη διαβήτη σε χρήστες στατίνης εξαρτάται ιδιαίτερα από την δοσολογία αλλά και από το γενικότερο ιστορικό του ασθενούς και κατά πόσο ήταν ήδη οριακά να αναπτύξει έτσι και αλλιώς την νόσο. Συγκεκριμένα χαμηλή και μέτρια δόση στατίνης αύξησε κατά ~10% τις πιθανότητες εμφάνισης ενώ υψηλή δόση κατά περίπου 36%, και, το πιο σημαντικό, σε όσους είχαν ήδη τους γλυκαιμικούς δείκτες τους κοντά στο όριο για εμφάνιση διαβήτη7Reith C, Preiss D, Blackwell L, et al. Effects of statin therapy on diagnoses of new-onset diabetes and worsening glycaemia in large-scale randomised blinded statin trials: an individual participant data meta-analysis. The Lancet Diabetes & endocrinology (Print). 2024;12(5). DOI: 10.1016/s2213-8587(24)00040-8. Αρχειοθετημένο εδώ. Οι συγκεκριμένοι συγγραφείς μάλιστα προτείνουν ότι τα οφέλη της λήψης στατινών, όπου χρειάζεται, υπερβαίνουν τον κίνδυνο.
Σχετικά με την δοσολογία τα αποτελέσματα συμφωνούν και με παλαιότερη μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων κλινικών δοκιμών έχουν δείξει μάλιστα διαφορές στον κίνδυνο για διαβήτη και μεταξύ στατινών (η εν λόγω στατίνη του άρθρου είναι λιγότερο ασφαλής σε σχέση με άλλες) και σίγουρα ανάλογα την δοσολογία του φαρμάκου8Naci H, Brugts J, Ades T. Comparative Tolerability and Harms of Individual Statins. Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes. 2013;6(4):390-399. DOI: 10.1161/circoutcomes.111.000071. Αρχειοθετημένο εδώ.
Φυσικά τα τελευταία χρόνια γίνεται προσπάθεια να περιοριστεί η χρήση φαρμάκων γενικά (και στατινών) όπου χρειάζεται με λεπτομερέστερη απεικόνιση της υγείας του ασθενούς, χωρίς αυτό να οδηγείται στις υπερβολές που παρατηρούνται στους εξεταζόμενους ισχυρισμούς. Μια τέτοια προσπάθεια παρουσιάζεται και σε τελευταία μελέτη που προτείνει ότι η αποτελεσματική χρήση στατινών αφορά όσους δείχνουν σημάδια στεφανιαίας νόσου.9Szilveszter B, Vattay B, Boussoussou M, et al. Interaction Between Statin Use, Coronary Artery Disease Phenotypes, on Computed Tomography Angiography, and Cardiovascular Outcomes. JACC Cardiovascular imaging. 2025;18(10):1116-1127. DOI: 10.1016/j.jcmg.2025.05.018. Αρχειοθετημένο εδώ
Σύνδεση καρδιαγγειακών με κατανάλωση κρέατος
Ο συγκεκριμένος health coach συνδέει σε άλλα συμπληρωματικά βίντεό του την ανακριβή άποψη ότι οι στατίνες προκαλούν περισσότερα προβλήματα από αυτά που λύνουν με την άποψη που κερδίζει έδαφος στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι η κατανάλωση κρέατος δεν σχετίζεται με τα καρδιαγγειακά συμβάντα και προωθούν μια κετογονική και κρεατοφαγική δίαιτα.
Σε πολλά βίντεο όπως εδώ, εδώ και εδώ προτείνει την αποφυγή υδατανθράκων και την αλόγιστη κατανάλωση κρέατος ως κάτι που το ενστερνίζονται όλο και περισσότεροι καρδιολόγοι επειδή δεν σχετίζεται αιτιολογικά με τα καρδιαγγειακά και μάλιστα μπορεί να δρα όπως οι αγωνιστές GLP-1 κατά του διαβήτη και κατ’ επέκταση προστατευτικά για την καρδιά.
Αρχικά περιλαμβάνει πολλά λογικά άλματα αλλά είναι και επικίνδυνο να συγκρίνουμε τα “πεπτίδια κρέατος”, όπως αναφέρει, που μπορεί να επηρεάζει το μονοπάτι του GLP-1 με την φαρμακοκινητική ενός συγκεκριμένου δροσολογημένου φαρμάκου, χωρίς μάλιστα βιβλιογραφική τεκμηρίωση.
Όπως είδαμε ευρωπαϊκές εταιρείες καρδιολόγων εδώ προτείνουν την ρύθμιση των λιπιδίων για την μείωση του καρδιαγγειακού κινδύνου αλλά και βιβλιογραφική ανασκόπηση από την Αμερικανική Ένωση για την Καρδιά συνδέει άμεσα την κατανάλωση λιπαρών τροφών με αυτόν τον κίνδυνο και προτείνει αντικατάσταση κορεσμένων από πολυακόρεστα λιπαρά ως προστατευτικό μέτρο μέσω της μείωσης της LDL10Sacks FM, Lichtenstein AH, Wu JHY, et al. Dietary fats and cardiovascular disease: A presidential advisory from the American heart association. Circulation. 2017;136(3):e1-e23. DOI: 10.1161/CIR.0000000000000510. Αρχειοθετημένο εδώ.
Μια άλλη μεγάλη μετα-ανάλυση “ομπρέλα” σημειώνεται συγκεκριμένα ότι το επεξεργασμένο κόκκινο κρέας (πχ αλλαντικά) παρουσιάζει συνεπή σχέση με αυξημένο κίνδυνο και για διαβήτη και για καρδιαγγειακά ενώ το μη επεξεργασμένο εμφανίζει πιο ετερογενή ευρήματα όσον αφορά τον βαθμό κινδύνου ανάλογα με το πλαίσιο (τρόπος μαγειρέματος, ποσότητα κλπ.). Παρόλα αυτά η αντικατάσταση μέρος αυτού με όσπρια, ψάρια, πουλερικά κ.ά. βελτιώνει το προφίλ κινδύνου11Zhang X, Liang S, Chen X, et al. Red/processed meat consumption and non-cancer-related outcomes in humans: umbrella review. British Journal of Nutrition. 2022;130(3):1-11. DOI: 10.1017/s0007114522003415. Αρχειοθετημένο εδώ.
Ενώ μια πολύ πρόσφατη μελέτη σε ποντίκια αποκαλύπτει ότι η κετογονική δίαιτα σε βάθος χρόνου αυξάνει και την υπερλιπιδαιμία και την αντίσταση στην ινσουλίνη από κοινού με βλάβες στο ήπαρ12Gallop MR, Vieira RFL, Mower PD, et al. A long-term ketogenic diet causes hyperlipidemia, liver dysfunction, and glucose intolerance from impaired insulin secretion in mice. Science Advances. 2025;11(38). DOI: 10.1126/sciadv.adx2752. Αρχειοθετημένο εδώ.
Συμπέρασμα
Συνοψίζοντας οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι η αλόγιστη χρήση φαρμάκων χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η επιστημονική συμφωνία μέσα από την βιβλιογραφία αλλά και η περίπτωση κάθε ασθενούς ξεχωριστά μπορεί να έχει δυσάρεστες συνέπειες για την υγεία του ατόμου και της κοινότητας. Στην βάση αυτής της εξατομικευμένης και μετρημένης προσέγγισης, οι περισσότεροι γιατροί προσπαθούν να συνταγογραφούν φάρμακα όπου πληρούνται οι προϋποθέσεις για ευνοϊκότερο αποτέλεσμα στην ζυγαριά “κόστους-οφέλους” για την υγεία.
Σύμφωνα με αυτό όντως οι στατίνες δεν ενδείκνυνται για όλες τις περιπτώσεις. Αλλά σίγουρα βοηθούν στην μείωση της “κακής” χοληστερόλης πράγμα που οδηγεί σε μικρότερο κίνδυνο καρδιαγγειακών. Ταυτοχρόνως η μείωση αυτού του κινδύνου υπερτερεί για τους περισσότερους ανθρώπους του κινδύνου εμφάνισης διαβήτη ως παρενέργεια. Και από κοινού με φαρμακευτική αγωγή, και πριν υπεισέλθει κανείς σε αυτή, η αλλαγή τρόπου ζωής και η διατροφή με λιγότερα ζωικά λιπαρά συμβάλλει λίγο ή πολύ στην μείωση καρδιαγγειακού κινδύνου.
Πολλοί νέοι παράγοντες σχετικά με την επίδραση της χοληστερόλης και της LDL που έρχονται στο φως μπορούν να κάνουν ακόμα πιο προσεκτική και αποτελεσματική την χρήση των αντίστοιχων φαρμάκων. Για μια απλή και ισορροπημένη περιγραφή του θέματος από έναν γιατρό μπορεί να ανατρέξει κάποιος σε αυτή την αρχειοθετημένη δημοσίευση στο Facebook.
Αυτό όμως δεν συνεπάγεται υπεργενικεύσεις και ελαφρά τη καρδία “συμβουλές” που αντιτίθενται στο επιστημονικό consesus το οποίο έχει χτιστεί σε τόνους στοιχείων και χρόνια ερευνών. Ειδικά όταν μιλάμε για εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως που αντιμετωπίζουν πρόβλημα με την καρδιά τους ή διατρέχουν σχετικό κίνδυνο (θυμίζουμε ότι τα συγκεκριμένα προβλήματα συνδυαζόμενα με τον τρόπο ζωής βρίσκονται στην κορυφή των παραγόντων κινδύνου για την ζωή) και προσπαθούν να βρουν κατάλληλες οδηγίες για μια καλύτερη αντιμετώπιση του προβλήματός τους, δεν γίνεται να αποπροσανατολίζονται από απόψεις που παραγνωρίζουν σημαντικά και αξιόπιστα κομμάτια της προηγούμενης επιστημονικής γνώσης.
Πτυχιούχος Ψυχολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και κάτοχος μεταπτυχιακού διπλώματος στις Νευροεπιστήμες από το Πανεπιστήμιο της Κρήτης, με εμπειρία στην ανάλυση επιστημονικών δεδομένων και ψευδοεπιστημονικών ισχυρισμών στο πλαίσιο επικοινωνίας της επιστήμης.
