Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Οι 32 οργανισμοί του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, οι οποίοι συνεισέφεραν στοιχεία για την εν λόγω αναφορά, δημοσίευσαν συνολικά 1,722 άρθρα fact-checking μέσα στον Οκτώβριο του 2025.Οι οργανισμοί ελέγχου γεγονότων που συνεισέφεραν υλικό γι’ αυτή την αναφορά: 15min, AFP, APA, CORRECTIV, Deutsche Welle, Delfi Estonia, Delfi Lithuania, Demagog.cz, Demagog.pl, Demagog.sk, dpa, EFE Verifica, Ellinika Hoaxes, FactReview, Factcheck Vlaanderen, Faktabaari, Faktisk, Funky Citizens, INFOVERITAS, Källkritikbyrån, Knack, Lakmusz, Maldita.es, Newtral, Oštro, Pagella/Facta, Polígrafo, Pravda Poland, Re:Baltica, The Journal, TjekDet, VerificaRTVE.. Θα βρείτε ολόκληρη την 53η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Πιθανότατα λόγω της αυξημένης δημοσιότητας γύρω από τη σύγκρουση και τις σχετικές συζητήσεις για ειρηνευτικές πρωτοβουλίες, η παραπληροφόρηση για τον πόλεμο στην Ουκρανία αυξήθηκε κατά τέσσερις ποσοστιαίες μονάδες. Παράλληλα, η παραπληροφόρηση γύρω από τους μετανάστες αυξήθηκε κατά μία ποσοστιαία μονάδα, για τέταρτο συνεχόμενο μήνα. Αντίθετα, η μειωμένη προσοχή που έλαβε η κρίση στη Γάζα οδήγησε σε πτώση της σχετικής παραπληροφόρησης κατά έξι ποσοστιαίες μονάδες μέσα στον Νοέμβριο.
Ο όγκος παραπληροφόρησης στα υπόλοιπα θέματα που παρακολουθούνται στις συγκεκριμένες αναφορές παρέμεινε σταθερός, με μόνο μικρές διακυμάνσεις.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Οκτώβριο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 148 άρθρα (10%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 130 άρθρα (9%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 87 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 69 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 49 άρθρα (3%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 27 άρθρα (2%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Γάζα και το Ισραήλ – 13 άρθρα (1%)
Παραπληροφόρηση για τον πόλεμο στην Ουκρανία
Τον Νοέμβριο, η φιλορωσική παραπληροφόρηση εστίασε στο να παρουσιάσει τον ουκρανικό στρατό ως αδύναμο και στα πρόθυρα κατάρρευσης. Με τη βοήθεια της ΤΝ, δημιουργήθηκαν και διακινήθηκαν σε όλη την Ευρώπη πολλά συνθετικά/τεχνητά βίντεο, τα οποία υποτίθεται πως έδειχναν Ουκρανούς στρατιώτες να παραδίδονται – ιδίως στον τομέα του Ποκρόβσκ, όπου βρισκόταν σε εξέλιξη ρωσική επίθεση. Στο ίδιο μοτίβο, κυκλοφόρησαν «ειδήσεις» ότι σε ουκρανικά σχολεία εμφανίστηκαν «θρανία της ντροπής» για παιδιά των οποίων οι πατέρες εγκατέλειψαν τις στρατιωτικές τους μονάδες.
Στο στόχαστρο βρέθηκε και η ουκρανική πολιτική ηγεσία, με προσπάθειες παραπληροφόρησης να επιχειρούν να παρουσιάσουν την Ουκρανία – και, όπως ήταν αναμενόμενο, τον πρόεδρό της Βολοντίμιρ Ζελένσκι – ως διεφθαρμένους. Ένας ισχυρισμός ανέφερε ότι ο Ζελένσκι διαθέτει ρωσική υπηκοότητα και πολυτελή ακίνητα στη Μόσχα, ενώ άλλη «είδηση» υποστήριζε ότι αγόρασε ράντσο στο Γουαϊόμινγκ των ΗΠΑ έναντι 79,5 εκατομμυρίων δολαρίων. Δεδομένου ότι τον Νοέμβριο ήρθαν στο φως επιβεβαιωμένες και αξιόπιστες αναφορές για σκάνδαλο διαφθοράς στο Κίεβο, είναι πιθανό η ρωσική παραπληροφόρηση να αξιοποιήσει την εξέλιξη αυτή, ενισχύοντας το μήνυμα ότι η Ουκρανία είναι συνολικά διεφθαρμένη και, άρα, «δεν αξίζει» την υποστήριξη των συμμάχων της.
Παραπληροφόρηση για την μετανάστευση και ισλαμοφοβικά αφηγήματα
Ένα συχνό αφήγημα παραπληροφόρησης που διακινείται από ακροδεξιές ομάδες εστιάζει στις ευρωπαϊκές πολιτικές για τη μετανάστευση, παρουσιάζοντάς τες ως πολιτικές που «βάζουν τους μετανάστες πάνω από τους ντόπιους». Στη Γερμανία κυκλοφόρησαν ψευδείς ισχυρισμοί για νέο νόμο που υποτίθεται πως υποχρεώνει τους πολίτες να παραχωρούν δωρεάν δωμάτια των σπιτιών τους σε πρόσφυγες ή και σε άλλους πολίτες. Στην Ελλάδα, μια νέα οδηγία του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου παρουσιάστηκε παραπλανητικά ως υποτιθέμενη άδεια να εργάζονται στη χώρα άτομα χωρίς νόμιμα έγγραφα παραμονής. Τόσο με χρήση ΤΝ όσο και με «παραδοσιακές» τεχνικές, διαδόθηκε επίσης ο ισχυρισμός ότι «ορδές μεταναστών» κατευθύνονται προς την Ευρώπη.
Αυτές οι αφηγήσεις συνδέονται εύκολα με την αβάσιμη θεωρία συνωμοσίας της «Μεγάλης Αντικατάστασης» (“Great Replacement”), την οποία τροφοδοτούν ακροδεξιές δυνάμεις, εκμεταλλευόμενες το μεταναστευτικό υπόβαθρο μουσουλμανικών κοινοτήτων στην Ευρώπη. Σε αρκετές χώρες διαδόθηκαν ψευδείς «ειδήσεις» ότι μουσουλμανικές ομάδες διαμαρτυρήθηκαν κατά των Χριστουγέννων, ενώ εικόνες που δημιουργήθηκαν με εργαλεία ΤΝ – με χριστουγεννιάτικες αγορές περικυκλωμένες από φράγματα – συνέβαλαν στην άνοδο της ισλαμοφοβίας στο διαδίκτυο. Ευαίσθητα ζητήματα, όπως η εκπαίδευση των παιδιών και η ελευθερία των γυναικών, αξιοποιήθηκαν επίσης στη Βόρεια Ιρλανδία, όπου κυκλοφόρησαν ψευδείς «ειδήσεις» ότι η διδασκαλία του Χριστιανισμού απαγορεύτηκε στα σχολεία, ενώ στο Βέλγιο αναφέρθηκε, επίσης ψευδώς, ότι μια γυναίκα που φορούσε ισλαμική μαντίλα δέχτηκε επίθεση από μουσουλμάνους άνδρες επειδή είχε ακάλυπτα τα χέρια της.
Η παραπληροφόρηση που παράγεται με Τεχνητή Νοημοσύνη καταγράφει νέο ρεκόρ
Το ποσοστό των ιστοριών παραπληροφόρησης που αξιοποιούν περιεχόμενο που έχει παραχθεί με τεχνητή νοημοσύνη έφτασε σε νέο ρεκόρ. Από τα 1,486 άρθρα ελέγχου γεγονότων, τα 205 εξέταζαν τη χρήση αυτής της τεχνολογίας σε περιπτώσεις παραπληροφόρησης, δηλαδή περίπου το 14% του συνόλου.
Όπως τονίστηκε στις προηγούμενες διαφάνειες, η ΤΝ χρησιμοποιήθηκε συστηματικά για τη δημιουργία ψευδούς περιεχομένου σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία, κατασκευάζοντας μια «πραγματικότητα» που επιβεβαιώνει τη ρωσική προπαγάνδα. Σε αυτό περιλαμβάνονται πολλά βίντεο που υποτίθεται ότι δείχνουν Ουκρανούς στρατιώτες να παραδίδονται, αλλά και ένα κατασκευασμένο βίντεο όπου ο πρωθυπουργός της Πολωνίας, Ντόναλντ Τουσκ, εμφανίζεται να φωνάζει στον Ζελένσκι και να τον κατηγορεί για διαφθορά. Η ΤΝ χρησιμοποιήθηκε ευρέως και για να δημιουργήσει «παράλληλες πραγματικότητες» στις οποίες το πολιτικό μήνυμα ακροδεξιών δυνάμεων μοιάζει πιο πειστικό. Για παράδειγμα, σε διάφορες χώρες κυκλοφόρησε βίντεο που έδειχνε έναν δάσκαλο στην Ιρλανδία ή στο Ηνωμένο Βασίλειο να καθοδηγεί μια σχολική τάξη γεμάτη παιδιά σε ισλαμική προσευχή.
Οι 4 ιστορίες με την πιο ευρεία κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση τον Νοέμβριο με βάση τις αναφορές οργανισμών ελέγχου γεγονότων
■ Εικόνες παραγμένες με ΤΝ που δείχνουν Ουκρανούς στρατιώτες να κλαίνε/να παραδίδονται (π.χ. στο Ποκρόβσκ)
● Ισλαμοφοβικές «ειδήσεις» σχετικά με τον Zohran Mamdani και την εκλογή του ως δημάρχου της Νέας Υόρκης (π.χ. ότι το ISIS «πανηγύρισε» την εκλογή του)
▲ Τα κλεμμένα κοσμήματα του Λούβρου βρέθηκαν στην Ουκρανία
◆ Η Erika Kirk είναι οκτώ εβδομάδων έγκυος
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Γερμανία:
Η υπηρεσία κρατικής ασφάλειας ερευνά ανθρώπους «μόνο» επειδή κρέμασαν γερμανικές σημαίες.
Ολλανδία:
Υπήρξε νοθεία σε εκλογές: σε εκλογικό τμήμα του Ρότερνταμ αποδόθηκαν 6,000 ψήφοι παραπάνω στο κόμμα D66.
Δανία:
Ένα φυλλάδιο προτρέπει τους μουσουλμάνους να μην ψηφίσουν, υποστηρίζοντας ότι η συμμετοχή στις εκλογές αντιβαίνει στο Κοράνι και άρα είναι “haram” (απαγορευμένη).
Τσεχία:
Η τσεχική κυβέρνηση δαπάνησε 2.5 δισ. κορώνες (CZK) για νοσοκομεία στην Ουκρανία, ενώ αρνήθηκε να διαθέσει 468 εκατομμύρια για τη στήριξη των θυμάτων των περσινών πλημμυρών.
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
