Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Οι 33 οργανισμοί του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, οι οποίοι συνεισέφεραν στοιχεία για την εν λόγω αναφορά, δημοσίευσαν συνολικά 1,517 άρθρα fact-checking μέσα στον Σεπτέμβριο του 2025.Οι οργανισμοί ελέγχου γεγονότων που συνεισέφεραν υλικό γι’ αυτή την αναφορά: 15min, Agence France-Presse (AFP), APA, CORRECTIV, Delfi Lithuania, Delfi Estonia, Demagog.cz, Demagog.pl, Demagog.sk, Deutsche Welle, dpa, Funky Citizens, EFE Verifica, Ellinika Hoaxes, Fact Check Cyprus, Facta/Pagella Politica, Factcheck Vlaanderen, Greece Fact Check, Källkritikbyrån, Knack, Lakmusz, Maldita.es, Oštro.si, Polígrafo, Pravda Association, Provereno, Re:Baltica, TjekDet, The Journal, VerificaRTVE, Verificat. Θα βρείτε ολόκληρη την 52η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Τον Σεπτέμβριο καταγράφηκε αύξηση κατά δύο ποσοστιαίες μονάδες στις ψευδείς ιστορίες που σχετίζονται με τον πόλεμο στην Ουκρανία. Την ίδια στιγμή, η παραπληροφόρηση γύρω από τη μετανάστευση και την Ευρωπαϊκή Ένωση αυξήθηκε κατά μία ποσοστιαία μονάδα. Με το τέλος του καλοκαιριού, οι ψευδείς ειδήσεις για την κλιματική αλλαγή μειώθηκαν αισθητά. Η παραπληροφόρηση για τα τα υπόλοιπα θέματα που παρακολουθούνται στο πλαίσιο των αναφορών του EDMO παραμένει σταθερή.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Σεπτέμβριο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 134 άρθρα (9%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 107 άρθρα (7%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 100 άρθρα (7%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Γάζα και το Ισραήλ – 78 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 65 άρθρα (4%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 42 άρθρα (3%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 20 άρθρα (1%)
Σύνδεση της παραπληροφόρησης για Ουκρανία, ΕΕ και μετανάστες
Η αύξηση του ψευδούς περιεχομένου σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία οφείλεται σε μια σειρά από παράγοντες. Πρώτον, επεισόδια υβριδικού πολέμου με drones ή μαχητικά αεροσκάφη που πέταξαν πάνω από χώρες της ΕΕ αξιοποιήθηκαν για τη διάδοση ψευδών ιστοριών που αποσείουν την ευθύνη από τη Ρωσία και παρουσιάζουν την ΕΕ ή την Ουκρανία ως πλευρές που επιδιώκουν την κλιμάκωση.
Δεύτερον, οι εκλογές στη Μολδαβία και την Τσεχία έγιναν στόχος φιλορωσικών εκστρατειών παραπληροφόρησης, οι οποίες καλλιέργησαν τον φόβο για κλιμάκωση του πολέμου σε περίπτωση νίκης φιλοευρωπαϊκών κομμάτων και διέδωσαν ψευδείς ιστορίες για Ουκρανούς πρόσφυγες.
Τρίτον, η επίμονη αφήγηση που παρουσιάζει τον Ζελένσκι ως διεφθαρμένο πολιτικό διαδόθηκε ευρέως, μεταξύ άλλων μέσω ενός κατασκευασμένου τηλεοπτικού ρεπορτάζ που έγινε viral και εμφάνιζε ψευδή στοιχεία για τα περιουσιακά του στοιχεία.
Οι εκλογές στη Μολδαβία και την Τσεχία τροφοδότησαν επίσης την παραπληροφόρηση που στοχεύει την ίδια την ΕΕ. Η Ένωση παρουσιάστηκε ως «αντιδημοκρατική δικτατορία» που λογοκρίνει την ελευθερία του λόγου και «ακυρώνει» εκλογές. Η κλιμάκωση του πολέμου στην Ουκρανία ενίσχυσε περαιτέρω την αφήγηση που εμφανίζει την ΕΕ και τα κράτη-μέλη της ως ταυτισμένα με τους «πολεμοκάπηλους».
Κατά τη διάρκεια του Σεπτεμβρίου, οι οργανισμοί που ανήκουν στο δίκτυο fact-checking του EDMO κατέγραψαν έντονη αύξηση στη διασπορά παραπληροφόρησης που στοχοποιεί όχι μόνο Ουκρανούς πρόσφυγες αλλά και μετανάστες και αλλοδαπούς γενικότερα, με ιδιαίτερη έμφαση σε μουσουλμάνους.
Η έξαρση αυτή συνδέεται με πολλούς παράγοντες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αντι-μεταναστευτική πορεία στο Λονδίνο στις 13 Σεπτεμβρίου, η οποία τροφοδότησε την αβάσιμη θεωρία της «μεγάλης αντικατάστασης» (great replacement). Στο πλαίσιο αυτό κυκλοφόρησαν πολυάριθμες ψευδείς ιστορίες, όπως ότι εφαρμόζεται σαρία (Ισλαμικός νόμος) στην Αυστρία, ότι υπάρχει συνωμοσία εναντίον των «λευκών» στο Ηνωμένο Βασίλειο (αφήγημα που ενίσχυσαν ο Ίλον Μασκ και ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ), και ότι γίνονται εμπρησμοί εκκλησιών στην Ευρώπη. Δευτερεύοντες στόχοι αυτών των αφηγήσεων ήταν συχνά η ίδια η Ευρώπη και τα ευρωπαϊκά κράτη.
Επιπλέον, η αυξημένη κυκλοφορία ισλαμοφοβικού περιεχομένου φαίνεται πως ενισχύθηκε ως παρενέργεια της έντονης δημοσιογραφικής κάλυψης της κρίσης στη Γάζα. Παράλληλα, διαδόθηκαν διάφορες ψευδείς ιστορίες για φιλοπαλαιστίνιους ακτιβιστές και τον υποτιθέμενο «εξτρεμισμό» τους.
Όπως προκύπτει από τις ψευδείς ιστορίες και αφηγήσεις που παρουσιάζονται στις σχετικές διαφάνειες, διάφορες ακραίες δυνάμεις (φιλορωσικές, φιλοϊσραηλινές, ευρωπαϊκή άκρα δεξιά, κίνημα MAGA στις ΗΠΑ) συχνά στοχοποιούν τα ίδια πρόσωπα και θεσμούς: την Ουκρανία και τους Ουκρανούς πρόσφυγες, τους μουσουλμάνους, τους μετανάστες, την ΕΕ και συγκεκριμένα ευρωπαϊκά κράτη. Αυτές οι αφηγήσεις παραπληροφόρησης δεν λειτουργούν απομονωμένα· συχνά αλληλοεπικαλύπτονται, διαπλέκονται και ενισχύουν η μία την άλλη.
Η παραπληροφόρηση με περιεχόμενο που δημιουργήθηκε με Τεχνητή Νοημοσύνη παραμένει σταθερή
Το ποσοστό των ιστοριών παραπληροφόρησης που αξιοποιούν περιεχόμενο παραγόμενο με τεχνητή νοημοσύνη παραμένει σταθερό, σε επίπεδα αντίστοιχα με τους προηγούμενους μήνες. Από τα 1,517 άρθρα επαλήθευσης, τα 145 αφορούσαν τη χρήση της τεχνολογίας αυτής στην παραπληροφόρηση, δηλαδή το 10% του συνόλου.
Τις ημέρες που ακολούθησαν τη δολοφονία του ακροδεξιού ακτιβιστή Τσάρλι Κερκ στις ΗΠΑ, άρχισαν να κυκλοφορούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αλλοιωμένες εικόνες, συχνά σε σχέση με την ταυτότητα του δράστη. Περιεχόμενο παραγόμενο με τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιήθηκε σε πολλές χώρες προκειμένου να παρουσιαστεί ο Κερκ ως «μάρτυρας του Χριστιανισμού», τον οποίο δήθεν τιμούν γνωστές προσωπικότητες με πολύ διαφορετικές πολιτικές απόψεις. Ωστόσο, ο ακτιβιστής ήταν γνωστός για τις ακραίες και πολωτικές θέσεις του, και το viral περιεχόμενο που δημιουργήθηκε με τεχνητή νοημοσύνη μετά τον θάνατό του συνέβαλε στην περαιτέρω όξυνση της ήδη έντονης πολιτικής πόλωσης.
Οι 5 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση
■ Ψευδής είδηση για «αποδεδειγμένη» σύνδεση της παρακεταμόλης με τον αυτισμό.
● Τσάρλι Κερκ: ψευδείς ειδήσεις και εικόνες με «επώνυμους» που δήθεν αποτίουν φόρο τιμής στη μνήμη του.
▲ Εκλογές στη Μολδαβία: υποτιθέμενα «στοιχεία» ότι οι φιλοευρωπαϊκές δυνάμεις νοθεύουν το εκλογικό αποτέλεσμα.
◆ Global Sumud Flotilla: παραπλανητικές εικόνες και βίντεο που υπερβάλλουν ως προς το μέγεθος της αποστολής.
★ Η βρετανική αστυνομία κατέσχεσε το κινητό μιας μαθήτριας επειδή παρακολούθησε μια ανάρτηση στο διαδίκτυο.
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Λετονία:
Ο αφρικανικός πυρετός των χοίρων παρουσιάστηκε ως «σχέδιο της ΕΕ» για να καταστρέψει την κτηνοτροφία της Λετονίας και να αναγκάσει τη χώρα να αγοράζει τρόφιμα από άλλες χώρες.
Τσεχία:
Σύμφωνα με υποτιθέμενο κυβερνητικό σχέδιο, οι Τσέχοι θα πληρώνουν ουκρανικές οικογένειες για να στέλνουν τα παιδιά τους στο σχολείο, καθώς «οι μισοί δεν το κάνουν».
Ρουμανία:
Οι διωκτικές αρχές της Μολδαβίας φέρονται ψευδώς ότι συνέλαβαν όλους τους ηγέτες των κομμάτων της αντιπολίτευσης πριν από τις εκλογές.
Δανία:
Μουσουλμάνοι και «παράνομοι μετανάστες» κατηγορούνται ψευδώς ότι καίνε εκκλησίες και επιτίθενται στον χριστιανισμό.
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
