Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Η σύγκρουση Ισραήλ-Ιράν ήταν το βασικό αντικείμενο παραπληροφόρησης
Οι 31 οργανισμοί του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, οι οποίοι συνεισέφεραν στοιχεία για την εν λόγω αναφορά, δημοσίευσαν συνολικά 1,502 άρθρα fact-checking μέσα στον Ιούνιο του 2025.Οι οργανισμοί ελέγχου γεγονότων που συνεισέφεραν υλικό γι’ αυτή την αναφορά: 15min, AFP, APA-Faktencheck, CORRECTIV, Delfi, Demagog.cz, Demagog.pl, Demagog.sk, Deutsche Welle, dpa, EFE Verifica, Ellinika Hoaxes, Facta/Pagella Politica, Faktabaari, Faktisk.no, Funky Citizens, Greece Fact Check, INFOVERITAS, Källkritikbyrån, Knack, Lakmusz, Maldita.es, Medizin-transparent.at, Newtral, Oštro, Polígrafo, Pravda Association, Re:Baltica, The Journal, VerificaRTVE, Verificat. Θα βρείτε ολόκληρη την 49η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Το βασικότερο θέμα στο οποίο επικεντρώθηκε η παραπληροφόρηση τον Ιούνιο ήταν ο 12ήμερος πόλεμος μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, που παράλληλα οδήγησε σε σημαντική αύξηση του ψευδούς περιεχομένου που δημιουργήθηκε από τεχνητή νοημοσύνη. Σε συνέχεια των τάσεων των προηγούμενων μηνών, ο πόλεμος στην Ουκρανία συνέχισε επίσης να προσελκύει μεγάλο ενδιαφέρον, συγκεντρώνοντας το 10% του συνόλου των ψευδών ισχυρισμών. Αντίθετα, παρατηρήθηκε μείωση των ψευδών ειδήσεων σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση και την COVID-19, καθώς και για την δράση του Ισραήλ στην Γάζα, κάτι που πιθανότατα οφείλεται στη στροφή του ενδιαφέροντος προς τον πόλεμο με το Ιράν.
Τα ποσοστά της παραπληροφόρησης που αφορούν τα υπόλοιπα θέματα που παρακολουθούνται από τις μηνιαίες αναφορές παρέμειναν σταθερά ή παρουσίασαν μικρές μόνο διακυμάνσεις.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Ιούνιο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο μεταξύ Ισραήλ και Ιράν** – 212 άρθρα (14%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 147 άρθρα (10%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 82 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 77 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 77 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 77 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Γάζα και το Ισραήλ – 51 άρθρα (3%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 14 άρθρα (1%)
** Καθώς τα δεδομένα καταγράφηκαν μόνο για τον μήνα του Ιουνίου, αυτή η κατηγορία δεν συμπεριλαμβάνεται στο σχετικό διάγραμμα
Κρίση μεταξύ Ισραήλ και Ιράν – Κύρια αφηγήματα
Λόγω της εκτεταμένης κάλυψης του 12ήμερου πολέμου μεταξύ Ισραήλ και Ιράν από τα διεθνή μέσα ενημέρωσης, οι παραπλανητικές αφηγήσεις τον Ιούνιο επικεντρώθηκαν κυρίως σε αυτό το θέμα. Σύμφωνα με αναφορές από τους Ιρανούς fact-checkers του Factnameh (μέλος του IFCN) και στοιχεία που συγκέντρωσε στην Ευρώπη το EDMO, οι περισσότερες ψευδείς ιστορίες στόχευαν στην υπερβολή των συνεπειών των αντιποίνων του Ιράν κατά του Ισραήλ, ενισχύοντας έτσι την κρατική προπαγάνδα του Ιράν. Ένας ισχυρισμός που διαδόθηκε ευρέως στην ΕΕ ήταν η υποτιθέμενη κατάρριψη ενός ισραηλινού μαχητικού F-35 από το Ιράν, κάτι που μέχρι σήμερα παραμένει αβάσιμο και έχει διαψευσθεί από το Ισραήλ. Παράλληλα, κυκλοφόρησαν βίντεο που δημιουργήθηκαν μέσω τεχνητής νοημοσύνης και υποτίθεται πως έδειχναν την καταστροφή του αεροδρομίου Μπεν Γκουριόν στο Τελ Αβίβ. Αντίστοιχα, κυκλοφόρησε αρκετό ψηφιακά κατασκευασμένο υλικό που παρουσίαζε σκηνές καταστροφής στις πόλεις του Τελ Αβίβ και της Χάιφα, καθώς και ένα παλαιότερο βίντεο που υποτίθεται πως έδειχνε την επίθεση του Ιράν στα κεντρικά γραφεία της Μοσάντ.
Άλλοι ψευδείς ισχυρισμοί εστίαζαν στις επιθέσεις του Ισραήλ εναντίον του Ιράν, όπως για παράδειγμα ότι Ιρανοί πολίτες γιόρταζαν δήθεν τις επιθέσεις αυτές, αλλά και ένα κατασκευασμένο βίντεο που παρουσίαζε έκρηξη στη φυλακή Εβίν της Τεχεράνης. Τέλος, μια πολύ διαδεδομένη ψευδής ιστορία (δείτε τη διαφάνεια αρ.7) αφορούσε τον πρωθυπουργό του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, σύμφωνα με την οποία, μετά τους βομβαρδισμούς κατά του Ιράν, διέφυγε στην Ελλάδα.
Κρίση μεταξύ Ισραήλ και Ιράν – Τεχνικές παραπληροφόρησης
Η διακίνηση ψευδούς περιεχομένου σχετικά με τη σύγκρουση Ισραήλ-Ιράν χαρακτηρίστηκε από πρωτοφανή χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, οδηγώντας σε ρεκόρ AI-generated περιεχομένου, σύμφωνα με τα στοιχεία του EDMO, αγγίζοντας το 10% (βλ. διαφάνεια αρ.7). Συγκεκριμένα, τα βίντεο για αυτήν την κρίση που δημιουργήθηκαν μέσω ΑΙ ήταν το πιο ευρέως διαδεδομένο είδος περιεχομένου που εντόπισαν οι ευρωπαϊκοί οργανισμοί fact-checking του EDMO τον Ιούνιο (βλ. διαφάνεια αρ.8). Δεν έχει αποσαφηνιστεί ακόμα πλήρως ο λόγος αυτής της εντυπωσιακής αύξησης, αλλά πιθανώς οφείλεται στη μεγάλη διαθεσιμότητα και στο χαμηλό κόστος της τεχνολογίας που επιτρέπει τη δημιουργία ιδιαίτερα ρεαλιστικών βίντεο μέσω ΑΙ. Επιπλέον, η έλλειψη αυθεντικού υλικού, εν μέρει λόγω του αιτήματος του Ισραήλ να μην κοινοποιούνται εικόνες από τις πληγείσες περιοχές, ενδέχεται να συνέβαλε στη διάδοση ψευδών εικόνων.
Η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης αποτελεί μια νέα τακτική στη διάδοση ψευδών ειδήσεων που σχετίζονται με πολέμους. Πριν τη διάδοση του ΑΙ, οι ψευδείς ιστορίες για πολεμικές συγκρούσεις προέρχονταν κυρίως από εικόνες και βίντεο που είχαν αποκοπεί από το αρχικό τους πλαίσιο. Παρότι το ΑΙ κερδίζει έδαφος, αυτή η μέθοδος (χρήση εικόνων και βίντεο άσχετων με το εκάστοτε εξεταζόμενο περιστατικό) χρησιμοποιήθηκε επίσης και στην περίπτωση των επιθέσεων μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, ενώ κυκλοφόρησαν στο διαδίκτυο και βίντεο από άλλες συγκρούσεις ή γεγονότα. Μια άλλη ευρέως διαδεδομένη τακτική ήταν η χρήση εικόνων CGI (ψηφιακών γραφικών) από πολεμικά βιντεοπαιχνίδια, κάτι που συνέβη και πρόσφατα με το βίντεο που έδειχνε την υποτιθέμενη κατάρριψη ενός ισραηλινού F-35.
Οι επαναλαμβανόμενες εξάρσεις παραπληροφόρησης για την σύγκρουση στην Ουκρανία
Ο πόλεμος στην Ουκρανία παραμένει ένα από τα βασικότερα θέματα της παραπληροφόρησης, με συνεχείς προσπάθειες ενίσχυσης της αφήγησης ότι ο πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι είναι διεφθαρμένος και ότι δήθεν υπεξαιρεί τη δυτική οικονομική βοήθεια προς προσωπικό του όφελος. Τον Ιούνιο κυκλοφόρησε μια ψευδής ιστορία που ισχυριζόταν πως ο Ζελένσκι αγόρασε ένα πολυτελές διαμέρισμα στον ουρανοξύστη Μπουρτζ Χαλίφα του Ντουμπάι ως δώρο για τη μητέρα του. Μια άλλη αξιοσημείωτη περίπτωση ήταν ένας υποτιθέμενος «έλεγχος γεγονότων» από το Global Fact-Checking Network (GFCN), μια ρωσική ένωση ομάδων οι οποίες αυτοπροσδιορίζονται ως οργανισμοί fact-checking. Η εν λόγω ένωση αμφισβήτησε τους ισχυρισμούς του BBC σχετικά με τη συστηματική κατάσχεση ουκρανικών περιουσιών στη Μαριούπολη, υποστηρίζοντας πως αυτές οι κατασχέσεις ήταν νόμιμες βάσει του διεθνούς δικαίου λόγω των δημοψηφισμάτων του 2022 – αν και αυτά πραγματοποιήθηκαν υπό ρωσική στρατιωτική πίεση και δεν διαθέτουν διεθνή νομιμότητα.
Μετά την ακύρωση των προεδρικών εκλογών στη Ρουμανία τον Δεκέμβριο του 2024, ο Γάλλος πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν ήταν από τους πλέον έντονους Ευρωπαίους ηγέτες που κατήγγειλαν τη ρωσική ανάμειξη. Στις εκλογές που ακολούθησαν τον Μάιο του 2025, ο ακροδεξιός Ρουμάνος ηγέτης Τζορτζ Σιμεόν κατηγόρησε τον Μακρόν για παρέμβαση και χειραγώγηση. Στον απόηχο αυτής της αφήγησης, τα διαδικτυακά μέσα στην Ρουμανία γέμισαν με ψευδείς ιστορίες εναντίον της Γαλλίας. Ανάμεσα σε αυτές ήταν ο ισχυρισμός ότι η νεοεκλεγείσα ρουμανική κυβέρνηση πούλησε στη Γαλλία την κρατική ενεργειακή εταιρεία Hidroelectrica, καθώς και μια ιστορία σύμφωνα με την οποία η Γαλλία νομιμοποίησε την παιδοφιλία και την αιμομιξία.
Παραπληροφόρηση με χρήση λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης
Το ποσοστό παραπληροφόρησης με χρήση υλικού που δημιουργήθηκε με λογισμικό AI αυξήθηκε σημαντικά τον Ιούνιο σημειώνοντας ένα πρωτοφανές ρεκόρ. Από τα 1,502 άρθρα ελέγχου γεγονότων, τα 147 αφορούσαν τη χρήση αυτής της τεχνολογίας στο πλαίσιο παραπληροφόρησης, αντιπροσωπεύοντας το 10% του συνόλου.
Η αύξηση του περιεχομένου που δημιουργήθηκε από AI (βλ. διαφάνεια αρ.4) οφείλεται κυρίως στη σύγκρουση Ισραήλ-Ιράν. Ωστόσο, διαδόθηκαν και άλλοι ψευδείς ισχυρισμοί με εικόνες και βίντεο ΑΙ, όπως η ευρέως διαδεδομένη εικόνα της Γκρέτα Τούνμπεργκ να πίνει κοκτέιλ πάνω στο σκάφος Μαντλίν το οποίο προσπάθησε να μεταφέρει προμήθειες στην Γάζα (βλ. διαφάνεια αρ.8) και το ψευδές περιεχόμενό που παρουσίαζε δήθεν ερωτική σχέση μεταξύ των προέδρων Γαλλίας και Ουκρανίας. Στη Λετονία, deepfakes, τα οποία παρουσιάζονταν ψευδώς ως πραγματικό υλικό της κρατικής τηλεόρασης της χώρας, εμφάνισε γνωστούς γιατρούς να ισχυρίζονται ότι τα εμβόλια για την COVID-19 σκότωσαν κόσμο και προκάλεσαν τρομερές παρενέργειες.
Οι 4 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση
■ Βίντεο AI για τη σύγκρουση Ισραήλ-Ιράν
● AI εικόνα της Γκρέτα Τούνμπεργκ να πίνει κοκτέιλ στο πλοίο Μαντλίν το οποίο προσπάθησε να μεταφέρει προμήθειες στην Γάζα
▲ Η υποτιθέμενη διαφυγή Νετανιάχου στην Ελλάδα
◆ Παραπληροφόρηση σχετικά με διαμαρτυρίες κατά της Υπηρεσίας Μετανάστευσης και Τελωνειακής Επιβολής των Ηνωμένων Πολιτειών (ICE) στο Λος Άντζελες (π.χ. ότι ήταν στημένες)
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Ρουμανία:
Η ρουμανική κυβέρνηση πούλησε τη δημόσια εταιρεία ενέργειας Hidroelectrica στη Γαλλία.
Πορτογαλία:
Η βίαιη επίθεσή εναντίον ηθοποιού στη Λισαβόνα έγινε από άτομο καταγωγής Νεπάλ, που δεν σχετίζεται με την ακροδεξιά.
Ολλανδία:
Η πόλη της Ουτρέχτης σχεδιάζει να απαγορεύσει την ιδιοκτησία ιδιωτικών αυτοκινήτων, εφαρμόζοντας μια πολιτική που προωθείται από το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ (WEF).
Τσεχία:
Η κυβέρνηση της Τσεχίας σχεδιάζει να χορηγήσει υπηκοότητα σε 2.5 εκατομμύρια Σουδήτες Γερμανούς, με σκοπό να κερδίσει τις επερχόμενες εκλογές.
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
