Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Οι 31 οργανισμοί του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, οι οποίοι συνεισέφεραν στοιχεία για την εν λόγω αναφορά, δημοσίευσαν συνολικά 1,888 άρθρα fact-checking μέσα στον Μάρτιο του 2025.Οι οργανισμοί ελέγχου γεγονότων που συνεισέφεραν υλικό γι’ αυτή την αναφορά: 15min, AFP, APA, Correctiv, Eesti Päevaleht, Delfi, Demagog.cz, Demagog.pl, Demagog.sk, DPA, EFE Verifica, Ellinika Hoaxes, Factcheck Vlaanderen, FactReview, Faktisk, Funky, InfoVeritas, Lakmusz, Les Surligneurs, Maldita, Medicinski potvrđeno, Mimikama, Newtral, Oštro, PagellaPolitica/Facta, Polígrafo, Pravda, Re:Baltica, The Journal Fact-Check, TjekDet, VerificaRTVE. Θα βρείτε ολόκληρη την 46η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Μετά τον διπλασιασμό της τον Φεβρουάριο, η ψευδής πληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία συνέχισε να αυξάνεται τον Μάρτιο, σημειώνοντας άνοδο κατά 5% μέσα σε έναν μήνα και τελικά αντιπροσωπεύοντας το 16% του συνόλου της εντοπισμένης παραπληροφόρησης. Πρόκειται για το υψηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί από τον Μάρτιο του 2023. Αυξημένος κατά δύο ποσοστιαίες μονάδες ήταν και ο αριθμός των ψευδών ισχυρισμών που στοχεύουν την ΕΕ, ανεβαίνοντας στο 9% από 7%. Η άνοδος της παραπληροφόρησης στα δύο αυτά θέματα ξεκίνησε ήδη από τον Φεβρουάριο του 2025, όταν μια σημαντική αλλαγή στην εξωτερική πολιτική της νέας αμερικανικής κυβέρνησης άνοιξε ένα δεύτερο μέτωπο παρεμβάσεων στην πληροφορική σφαίρα της ΕΕ.
Τα ποσοστά της ψευδούς πληροφόρησης για τα άλλα θέματα που παρακολουθούνται συστηματικά παρέμειναν σχεδόν σταθερά ή παρουσίασαν μόνο μικρές διακυμάνσεις.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Μάρτιο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 303 άρθρα (16%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 169 άρθρα (9%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 123 άρθρα (7%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 88 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 81 άρθρα (4%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κρίση στην Μέση Ανατολή – 21 άρθρα (1%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 20 άρθρα (1%)
Η παραπληροφόρηση για την Ουκρανία αγγίζει το υψηλότερο επίπεδο της διετίας
Πίσω από την περαιτέρω αύξηση της παραπληροφόρησης για την Ουκρανία βρίσκονται αβάσιμοι ισχυρισμοί σχετικά με τις διαπραγματεύσεις για κατάπαυση του πυρός και την κατάσταση στα πεδία των μαχών, μαζί με μηνύματα μακροχρόνιας ρωσικής προπαγάνδας.
Όσον αφορά τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στο πεδίο, η ουκρανική αντεπίθεση στη ρωσική περιοχή του Κουρσκ έγινε στόχος εκστρατείας παραπλάνησης (Doppelganger campaign), κατά την οποία διακινητές παραπληροφόρησης δημιούργησαν ψεύτικες εικόνες δυτικών εφημερίδων για να διαδώσουν φιλορωσικά μηνύματα. Για παράδειγμα, μια παραποιημένη εικόνα έδειχνε μια βρετανική εφημερίδα να αναφέρει ότι 70.000 Ουκρανοί στρατιώτες πέθαναν «άδικα» στο Κουρσκ, ενώ άλλες ψευδείς αναφορές ισχυρίστηκαν ότι η ουκρανική επιχείρηση θεωρήθηκε η λιγότερο αποτελεσματική των τελευταίων 200 ετών ή ότι Ουκρανοί στρατιώτες στην περιοχή παραδίνονταν στις ρωσικές δυνάμεις. Έναν παρόμοιο ψευδή ισχυρισμό έκανε και ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, δηλώνοντας ότι οι Ουκρανοί στην περιοχή είχαν «περικυκλωθεί», κάτι που διέψευσαν οι ουκρανικές αρχές. Γενικότερα, η ουκρανική θέση στον πόλεμο παρουσιάστηκε από αφηγήματα παραπληροφόρησης ως απελπιστική, ενώ η βοήθεια και οι προμήθειες προς την υπό εισβολή χώρα αμφισβητήθηκαν και χαρακτηρίστηκαν σπατάλη ή αντικείμενο διαφθοράς.
Στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων, τα αφηγήματα παραπληροφόρησης ανέφεραν ότι η Ουκρανία και ο ηγέτης της φέρθηκαν άσχημα στον Πρόεδρο Τραμπ (δικαιολογώντας έτσι τις ενέργειές του ως αντίποινα) και εμφάνισαν εχθρική στάση απέναντι στις ΗΠΑ. Ο Ουκρανός Πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι παραμένει βασικός στόχος της παραπληροφόρησης, με κατηγορίες ότι είναι σατανιστής, ότι πλουτίζει χάρη στον πόλεμο και ότι είναι ολοένα και πιο απομονωμένος στη διεθνή κοινότητα. Ακόμα και οι Ουκρανοί πρόσφυγες κατηγορούνται ότι εκμεταλλεύονται τη φιλοξενία στις χώρες που τους υποδέχονται, οι οποίες δήθεν τους αντιμετωπίζουν καλύτερα από τους ίδιους τους πολίτες τους. Άλλες ψευδείς αναφορές έκαναν λόγο για δήθεν φιλορωσικές μαζικές διαδηλώσεις στην ΕΕ με τη συμμετοχή εκατοντάδων χιλιάδων ατόμων. Την ίδια στιγμή, αβάσιμοι ισχυρισμοί παρουσιάζουν την υποστήριξη προς την Ουκρανία ως το ενδεχόμενο έναυσμα για έναρξη του επόμενου παγκοσμίου πολέμου ο οποίος θα οδηγήσει στον θάνατο εκατομμύρια ανθρώπους.
Η ΕΕ γίνεται ολοένα και πιο απολυταρχική, ισχυρίζονται αφηγήματα παραπληροφόρησης
Τον Μάρτιο κυκλοφόρησε ένα ευρύ φάσμα αντιευρωπαϊκών ψευδών αφηγημάτων, αναβιώνοντας ορισμένες φορές παλιότερα και περιοδικά ψεύδη. Τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα κατηγορήθηκαν ψευδώς ότι σχεδιάζουν να απαγορεύσουν τα αυτοκίνητα, τα σπίτια (αν δεν πληρούν τα ενεργειακά πρότυπα), τα μετρητά ώστε να ελέγχουν τις συναλλαγές, αλλά επίσης και ότι σκοπεύουν να φορολογήσουν τα κατοικίδια, να κερδοσκοπήσουν βλάπτοντας τους πολίτες, ή να κλέψουν τις αποταμιεύσεις τους με σκοπό τη χρηματοδότηση πολέμων. Η ηγεσία της ΕΕ παρουσιάστηκε μέσω ψευδών ειδήσεων ως βαθιά διαιρεμένη και πρόθυμη να παρέμβει στις εθνικές δημοκρατικές διαδικασίες ή ακόμη και να ακυρώσει εκλογικά αποτελέσματα όταν αυτά δεν ανταποκρίνονται στις επιθυμίες της. Παρόλο που ήταν απόφαση των ρουμανικών αρχών, η παραπληροφόρηση ισχυρίστηκε ότι η ΕΕ ήταν αυτή που απαγόρευσε τη συμμετοχή του φιλορώσου υποψήφιου Călin Georgescu στις επερχόμενες εκλογές στη Ρουμανία και ότι εκείνος συνελήφθη «κατόπιν εντολής των Βρυξελλών». Το συγκεκριμένο αφήγημα είναι πιθανό να ενισχυθεί τον Απρίλιο, μετά από μια δικαστική απόφαση στη Γαλλία που φαίνεται να αποκλείει την ακροδεξιά ηγέτιδα Μαρίν Λεπέν από τις επόμενες προεδρικές εκλογές.
Στα ρουμανικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης εμφανίστηκε ένα κύμα αντιδυτικής και εθνικιστικής παραπληροφόρησης, παρουσιάζοντας ψευδώς τη χώρα να χάνει την κυριαρχία της και να γίνεται υποτελής σε ξένες δυνάμεις, ιδιαίτερα στην ΕΕ, τη Γαλλία και το ΝΑΤΟ. Ψευδείς αφηγήσεις ισχυρίστηκαν ότι η ακύρωση των εθνικών εκλογών του Νοεμβρίου κρίθηκε παράνομη από ειδικούς, ότι Γάλλοι στρατιώτες μεταμφιεσμένοι σε Ρουμάνους χωροφύλακες συμμετείχαν σε εσωτερικές διαδηλώσεις (οι οποίες υποτίθεται ότι καταστάλθηκαν βίαια, ενώ το πλήθος φώναζε φιλορωσικά συνθήματα), και ότι ο προσωρινός πρόεδρος Ilie Bolojan παραχώρησε τον εναέριο χώρο και τον στρατιωτικό έλεγχο στον Γάλλο πρόεδρο Emmanuel Macron. Επιπλέον, πλαστά έγγραφα διέδιδαν ότι επίκειται υποχρεωτική στρατιωτική θητεία, προσπαθώντας να πυροδοτήσουν πανικό και αναταραχή. Άλλες παραπλανητικές ιστορίες περιέγραφαν συστηματικά τη Ρουμανία ως κράτος-μαριονέτα που οδηγείται επικίνδυνα προς την αναγκαστική στρατιωτική εμπλοκή στην Ουκρανία και την απώλεια στρατηγικών εθνικών πόρων, όπως ο έλεγχος του Καναλιού της Σουλίνας.
Παραπληροφόρηση με χρήση λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης
Το ποσοστό παραπληροφόρησης με χρήση υλικού που δημιουργήθηκε με λογισμικό AI παρέμεινε σταθερό τον Μάρτιο, συγκριτικά με τον Φεβρουάριο. Από τα 1,888 άρθρα ελέγχου γεγονότων, τα 127 αφορούσαν τη χρήση αυτής της τεχνολογίας στο πλαίσιο παραπληροφόρησης, αντιπροσωπεύοντας το 6% του συνόλου.
Εικόνες που δημιουργήθηκαν μέσω τεχνητής νοημοσύνης, στις οποίες υποτίθεται ότι εμφανίζεται ο Αντιπρόεδρος των ΗΠΑ JD Vance να λέει σε διαδηλωτές υπέρ της Ουκρανίας να καταταγούν στον ουκρανικό στρατό, κυκλοφόρησαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μετά τη δημόσια σύγκρουση μεταξύ του Τραμπ και του Ζελένσκι. Αργότερα τον Μάρτιο, διαπιστώθηκε ότι εικόνες και βίντεο από τον σεισμό στη Μιανμάρ είχαν δημιουργηθεί με λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης, όπως επίσης και ένα βίντεο, επεξεργασμένο με τεχνητή νοημοσύνη, που έδειχνε δήθεν δύο Σλοβένους πολιτικούς να φιλιούνται μεταξύ τους. Μια άλλη ενδιαφέρουσα περίπτωση καταγράφηκε στην Ισπανία, όπου ο οργανισμός ελέγχου γεγονότων Maldita εντόπισε δύο προφίλ στο TikTok που δημοσίευαν βίντεο δημιουργημένα με τεχνητή νοημοσύνη, τα οποία αναφέρονταν σε υποτιθέμενα σκάνδαλα διαφθοράς του Ισπανού πρωθυπουργού Pedro Sánchez και της κυβέρνησής του, τα οποία δήθεν αποκαλύφθηκαν από την κυβέρνηση Τραμπ.
Οι 4 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση
■ Ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι αγόρασε μια γαλλική ιδιωτική τράπεζα.
● Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δήλωσε ότι η ΕΕ θα κατασχέσει τις ιδιωτικές αποταμιεύσεις των πολιτών.
▲ Ένας λευκός ηθοποιός επιλέχθηκε για τη σειρά του Netflix «Εφηβεία», ενώ το έγκλημα είχε διαπραχθεί από μαύρο αγόρι.
◆ Ο Călin Georgescu συνελήφθη «κατόπιν εντολής των Βρυξελλών».
★ Ο άνδρας που οδήγησε το όχημά του στο πλήθος στο Μάνχαϊμ έχει αραβικό όνομα.
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Γερμανία:
Η μεταστροφή του υποψηφίου για τη γερμανική καγκελαρία Friedrich Merz σχετικά με τις δημόσιες δαπάνες συνιστά το αδίκημα της εκλογικής απάτης
Ελλάδα:
Δύο δόκιμοι του Πολεμικού Ναυτικού αποβλήθηκαν αμέσως μετά από συνθήματα όπως «Η Κύπρος είναι ελληνική, γαμώ την Τουρκία» που φώναξαν κατά τη διάρκεια παρέλασης
Λετονία:
Οι χώρες της Κεντρικής Ευρώπης δεν θέλουν πλέον αιολικά πάρκα κοντά τους, οπότε σχεδιάζουν να τα χτίσουν στη Λετονία και να κερδίσουν εις βάρος των Λετονών πολιτών
Βέλγιο:
Οι μουσουλμάνοι στη Γερμανία ψήφισαν μαζικά τη ριζοσπαστική αριστερά
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
