Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Οι 32 οργανισμοί του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, οι οποίοι συνεισέφεραν στοιχεία για την εν λόγω αναφορά, δημοσίευσαν συνολικά 1,722 άρθρα fact-checking μέσα στον Οκτώβριο του 2025.Οι οργανισμοί ελέγχου γεγονότων που συνεισέφεραν υλικό γι’ αυτή την αναφορά: 15min, AFP, APA, CORRECTIV, The Journal FactCheck, Delfi Lithuania, Delfi Estonia, Demagog.pl, Demagog.cz, Demagog.sk, Deutsche Welle, dpa, Ellinika Hoaxes, Faktabaari, Fact Check Cyprus, Funky Citizens, Greece Fact Check, INFOVERITAS, Källkritikbyrån, Knack, Lakmusz, Maldita.es, Newtral, Nieuwscheckers, Oštro, Pagella/Facta, Polígrafo, Pravda Poland, Re:Baltica, TjekDet, VerificaRTVE, Verificat. Θα βρείτε ολόκληρη την 53η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Τον Οκτώβριο, οι ψευδείς ιστορίες που σχετίζονται με τη μετανάστευση αυξήθηκαν κατά μία ποσοστιαία μονάδα, ενώ το μερίδιο της παραπληροφόρησης για την κρίση στη Γάζα αυξήθηκε κατά δύο μονάδες. Την ίδια στιγμή, οι ψευδείς ειδήσεις για τη σύγκρουση στην Ουκρανία μειώθηκαν κατά τρεις ποσοστιαίες μονάδες.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Οκτώβριο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 132 άρθρα (8%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Γάζα και το Ισραήλ – 114 άρθρα (7%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 101 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 94 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 74 άρθρα (4%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 40 άρθρα (2%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 26 άρθρα (1%)
Η παραπληροφόρηση που παράγεται με Τεχνητή Νοημοσύνη καταγράφει νέο ρεκόρ
Το ποσοστό των ιστοριών παραπληροφόρησης που αξιοποιούν περιεχόμενο που έχει παραχθεί με τεχνητή νοημοσύνη έφτασε σε νέο ρεκόρ. Από τα 1,722 άρθρα ελέγχου γεγονότων, τα 210 εξέταζαν τη χρήση αυτής της τεχνολογίας σε περιπτώσεις παραπληροφόρησης, δηλαδή περίπου το 12% του συνόλου.
Με την κυκλοφορία πολλών εργαλείων γενετικής τεχνητής νοημοσύνης μέσα στη χρονιά, το μερίδιο του παραπλανητικού περιεχομένου που παράγεται με ΤΝ έχει αυξηθεί. Με βάση τις τάσεις που παρατηρήθηκαν τους προηγούμενους μήνες και τη συνεχή στροφή πολλών φορέων παραπληροφόρησης προς το περιεχόμενο που δημιουργείται από ΤΝ, είναι αναμενόμενο ότι αυτό το ποσοστό θα αυξηθεί ακόμη περισσότερο στο μέλλον.
Πολύ συχνά, περιεχόμενο που παράγεται με ΤΝ δημιουργείται με στόχο τη μεγιστοποίηση της αλληλεπίδρασης από το κοινό η οποία παράγει κερδοφορία στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Πρόκειται για αυτό που αποκαλείται «AI slop» – ή αλλιώς, περιεχόμενο πολύ χαμηλής ποιότητας που παράγεται με εργαλεία ΤΝ – και περιλαμβάνει βίντεο με ανθρώπους ή ζώα που «σώζουν μωρά» από επικίνδυνες καταστάσεις και άλλες έντονα συναισθηματικές ή κραυγαλέες ιστορίες που εκμεταλλεύονται την ανθρώπινη ενσυναίσθηση για οικονομικό όφελος. Με παρόμοιο σκοπό, κυκλοφορεί επίσης μεγάλος όγκος βίντεο και εικόνων που υποτίθεται πως προσφέρουν οπτικό υλικό από πραγματικά γεγονότα, όπως η κλοπή στο Μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι ή ο τυφώνας Melissa. Σε άλλες περιπτώσεις, το περιεχόμενο ΤΝ αξιοποιείται για να προσδώσει ψευδή «αξιοπιστία» σε απάτες.
Φυσικά, η γενετική τεχνητή νοημοσύνη εργαλειοποιείται και για την παραγωγή εικόνων και βίντεο που ενισχύουν γνωστές αφηγήσεις παραπληροφόρησης, όπως εκείνη που στοχοποιεί τον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Άλλο περιεχόμενο στοχεύει στη διασπορά παραπληροφόρησης για τη σύγκρουση στην Ουκρανία, όπως το βίντεο ΤΝ στο οποίο υποτιθέμενοι Πολωνοί στρατιώτες ισχυρίζονται ότι τα drones που παραβίασαν τον Σεπτέμβριο τον πολωνικό εναέριο χώρο ήταν ουκρανικά.
Η αντι-μεταναστευτική και ισλαμοφοβική ρητορική τροφοδοτείται επίσης από συνθετικά βίντεο. Μεταξύ των παραδειγμάτων είναι ένα βίντεο όπου νέοι «εκφράζουν την αγανάκτησή τους» για τη μεταναστευτική πολιτική της Γερμανίας, καθώς και ένα άλλο που υποτίθεται πως δείχνει έναν Γάλλο αστυνομικό να τελεί μουσουλμανική προσευχή μέσα στο μετρό του Παρισιού.
Ισλαμοφοβικές ψευδείς ειδήσεις τροφοδοτούν την διασπορά της παραπληροφόρησης
Τον Οκτώβριο, ισλαμοφοβικό και ρατσιστικό περιεχόμενο κυκλοφόρησε εκτεταμένα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Οργανισμοί ελέγχου γεγονότων σε οκτώ χώρες εντόπισαν ψευδή ιστορία σύμφωνα με την οποία η πόλη του Αμβούργου απαγόρευσε τα μαθήματα μουσικής στα δημόσια σχολεία επειδή «η μουσική απαγορεύεται στο Ισλάμ». Αντίστοιχα, σε έξι χώρες κυκλοφόρησε η ψευδής είδηση ότι ο Βρετανός πρωθυπουργός, Κιρ Στάρμερ, νομιμοποίησε την αιμομιξία μετά από «αίτημα της μουσουλμανικής κοινότητας».
Στο ίδιο μοτίβο της γνωστής αφήγησης περί «ισλαμοποίησης» της Ευρώπης, στην Ιρλανδία διαδόθηκε ψευδώς ότι η χώρα έχει πλέον περισσότερους μουσουλμάνους από όσους κατοικούν στις επίσημα ορισμένες ιρλανδόφωνες περιοχές. Στη Σουηδία κυκλοφόρησε η ψευδής είδηση ότι μια παιδοψυχολόγος ζητά όλα τα παιδιά σε παιδικούς σταθμούς να φορούν μαντίλες. Στη Γαλλία, «ισλαμιστές» φέρονται ψευδώς να επιτέθηκαν σε καθολικό βιβλιοπωλείο, ισχυριζόμενοι ότι είναι «φασιστικό» επειδή πουλά τη Βίβλο.
Δύο ακόμη ψευδείς ιστορίες αναδείχθηκαν ως «παράγωγα» αυτών των αφηγήσεων. Η πρώτη, που κυκλοφόρησε σε ολόκληρη την Ευρώπη, προκάλεσε ανησυχία για την ασφάλεια και βασίστηκε σε μια εικόνα παραγμένη με ΤΝ, η οποία αναφερόταν σε υποτιθέμενες επιθέσεις σε χριστουγεννιάτικες αγορές. Η δεύτερη διαδόθηκε από τον ακροδεξιό ακτιβιστή Tommy Robinson και ισχυριζόταν ότι οι αντι-μεταναστευτικοί ακτιβιστές «καταπιέζονται» στα ευρωπαϊκά κράτη: ένα αβάσιμο γράφημα εμφάνιζε ότι το 2023 έγιναν πάνω από 12,000 συλλήψεις στο Ηνωμένο Βασίλειο, 6,000 στη Λευκορωσία και 3,500 στη Γερμανία για σχόλια στο διαδίκτυο.
Επειδή το συγκεκριμένο ψευδές αφήγημα ήταν στα αγγλικά και προερχόταν από το Ηνωμένο Βασίλειο, διαδόθηκε εύκολα σε ολόκληρη την Ευρώπη, ενισχύοντας την αφήγηση ότι το Ηνωμένο Βασίλειο και οι ευρωπαϊκές χώρες βρίσκονται σε «κατάσταση έκτακτης ανάγκης» γιατί απειλείται η ασφάλεια τους λόγω της μετανάστευσης.
Οι 4 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση
■ Περιεχόμενο που δημιουργήθηκε με ΤΝ για τον τυφώνα Melissa και τις καταστροφές που προκάλεσε.
● Εικόνα ΤΝ του Ζελένσκι να φοράει παπούτσια με τεράστια τακούνια.
▲ Βίντεο ΤΝ για την υποτιθέμενη κλοπή στο Λούβρο.
◆ Βρετανίδα έφηβη που συνελήφθη επειδή κρατούσε και κουνούσε βρετανική σημαία.
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Κύπρος:
Το μοντέλο της «πόλης των 15 λεπτών» παρουσιάζεται ως κυβερνητικό σχέδιο για τον απόλυτο έλεγχο του πληθυσμού.
Ολλανδία:
Οι ψηφοφόροι του GroenLinks–PvdA (αριστερό μπλοκ) καλούνται να χρωματίσουν δύο κύκλους στο ψηφοδέλτιο.
Πορτογαλία:
Τα αριστερά κόμματα φέρονται να έχουν παρουσιάσει τρεις «Ινδούς και μουσουλμάνους» μετανάστες ως υποψήφιους στις δημοτικές εκλογές.
Πολωνία:
Ουκρανή πρόσφυγας εμφανίζεται να διαμαρτύρεται για το περιεχόμενο δέματος που έλαβε από την οργάνωση Caritas στην Πολωνία.
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
