Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Οι 31 οργανισμοί του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, οι οποίοι συνεισέφεραν στοιχεία για την εν λόγω αναφορά, δημοσίευσαν συνολικά 1,441 άρθρα fact-checking μέσα στον Αύγουστο του 2025.Οι οργανισμοί ελέγχου γεγονότων που συνεισέφεραν υλικό γι’ αυτή την αναφορά: 15min, AFP, APA, CORRECTIV, Delfi Lithuania, Delfi Estonia, Demagog Poland, Demagog Czech Republic, Demagog Slovakia, Deutsche Welle, dpa, Ellinika Hoaxes, Faktabaari, Faktisk.no, FactReview, Funky Citizens, Greece Fact Check, Källkritikbyrån, Knack, Lakmusz, Maldita.es, Newtral, Oštro, Pagella Politica/Facta, Polígrafo, Pravda Association, Re:Baltica, TjekDet, The Journal FactCheck, VerificaRTVE, Verificat. Θα βρείτε ολόκληρη την 51η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Το θέμα που στοχοποιήθηκε περισσότερο από παραπληροφόρηση τον Αύγουστο ήταν η κλιματική αλλαγή, συνεχίζοντας την αυξητική τάση του προηγούμενου μήνα. Αυξήθηκαν επίσης τα ψευδή δημοσιεύματα για τον πόλεμο στην Ουκρανία και για την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως και για την κρίση στη Γάζα, με τη διαρκή, από τον Ιούλιο, αφήγηση ότι ο λιμός είτε δεν είναι πραγματικός είτε παρουσιάζεται υπερβολικά διογκωμένος. Ενώ το μερίδιο ψευδών ιστοριών για τη μετανάστευση και τα ζητήματα ΛΟΑΤΚΙ+ μειώθηκε σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα, η παραπληροφόρηση για τα υπόλοιπα θέματα που παρακολουθούνται στο πλαίσιο των αναφορών του EDMO παρέμεινε σταθερή.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Αύγουστο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 127 άρθρα (9%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 99 άρθρα (7%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 90 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 90 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Γάζα και το Ισραήλ – 79 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 49 άρθρα (3%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 18 άρθρα (1%)
Αύξηση της παραπληροφόρησης που στοχεύει την Ευρωπαϊκή Ένωση και τον πόλεμο στην Ουκρανία
Ο πιο διαδεδομένος παραπλανητικός ισχυρισμός που εντοπίστηκε τον Αύγουστο, σύμφωνα με τα δεδομένα του EDMO, ήταν μια εικόνα παραγόμενη με χρήση λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) που δείχνει Ευρωπαίους ηγέτες να περιμένουν σε έναν διάδρομο του Λευκού Οίκου για συνάντηση με τον Τραμπ. Η διπλωματική δραστηριότητα του Τραμπ, ιδίως η συνάντηση με τον Πούτιν στην Αλάσκα και οι επακόλουθες συναντήσεις με Ευρωπαίους ηγέτες τον Αύγουστο, ενίσχυσε τη διάδοση αυτού και άλλων ισχυρισμών που σκοπό είχαν να γελοιοποιήσουν και να απαξιώσουν την Ευρωπαϊκή Ένωση ή να παρουσιάσουν τα κράτη-μέλη της ως πολεμοχαρή. Μεταξύ άλλων, Ευρωπαίοι fact-checkers εντόπισαν βίντεο παραγόμενο με ΤΝ που «δείχνει» τον πρωθυπουργό της Ρουμανίας να δηλώνει ότι η Ρουμανία θα εισέλθει επίσημα στη σύγκρουση στην Ουκρανία, απόφαση που υποτίθεται πως ελήφθη μαζί με το ΝΑΤΟ και τους συμμάχους της ΕΕ, καθώς και βίντεο που ισχυρίζεται ότι Μολδαβοί στρατιώτες «πεθαίνουν σε ξένο μέτωπο». Γενικότερα, η φιλορωσική παραπληροφόρηση συνέβαλε στη διάδοση της εικόνας μιας στρατιωτικοποιημένης και επιθετικής Ευρώπης, με ψευδείς ιστορίες όπως ότι Βρετανοί αξιωματικοί συνελήφθησαν κατά τη διάρκεια ρωσικής επιδρομής στην Ουκρανία.
Παρότι ο Αύγουστος σηματοδότησε την έναρξη εφαρμογής δασμών μεταξύ ΗΠΑ και ΕΕ, το ζήτημα αυτό φάνηκε να μένει προσωρινά εκτός των αφηγήσεων παραπληροφόρησης. Παρ’ όλα αυτά, οι «παραδοσιακές» αφηγήσεις για την ΕΕ συνέχισαν να κυκλοφορούν: ψευδείς ειδήσεις που τη δαιμονοποιούν την ΕΕ ως «ψηφιακή δικτατορία» και χώρο «κατήχησης» υπέρ της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας ή που γελοιοποιούν τις ευρωπαϊκές οδηγίες και κανονισμούς.
Σε ευθυγράμμιση με τις ψευδείς αφηγήσεις γύρω από τις ειρηνευτικές συνομιλίες και με στόχο την ΕΕ, η παραπληροφόρηση για τον πόλεμο στην Ουκρανία υπερδιόγκωσε τον βαθμό προσέγγισης ΗΠΑ-Ρωσίας, με ψευδές βίντεο που δείχνει αμερικανικά μαχητικά στην Αλάσκα να τιμούν τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν. Όπως προαναφέρθηκε, η «απομάκρυνση» ΗΠΑ-ΕΕ παρουσιάστηκε υπερβολικά, ενώ διαδόθηκαν πολλοί ψευδείς ισχυρισμοί που σπέρνουν διχόνοια ανάμεσα στην Ουκρανία και τους συμμάχους της. Μεταξύ αυτών: ιστορία σύμφωνα με την οποία η Ουκρανία χρησιμοποιεί τον εναέριο χώρο της Εσθονίας, ισχυρισμός ότι ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι «πούλησε» την Οδησσό στην Ιταλία και βίντεο με τον Ζελένσκι να σχολιάζει τη «συνωμοσία της Δύσης» εναντίον του.
Με στόχο την υπονόμευση της ευρωπαϊκής στήριξης προς την Ουκρανία, διαστρεβλώθηκε επίσης η εικόνα της κατάστασης στο εσωτερικό της χώρας: κυκλοφόρησε ψευδο-«δημοσκόπηση» που υποτίθεται ότι δείχνει πως πάνω από το 80% των Ουκρανών θέλει τον τερματισμό του πολέμου ακόμη και με εδαφικές παραχωρήσεις, καθώς και ισχυρισμός ότι 400,000 στρατιώτες έχουν λιποτακτήσει από τον ουκρανικό στρατό.
Αυξημένες θερμοκρασίες και αυξημένη κλιματική παραπληροφόρηση
Σε συνέχεια της τάσης του προηγούμενου μήνα, οι οργανισμοί που ανήκουν στο δίκτυο ελέγχου γεγονότων του EDMO κατέγραψαν αύξηση ψευδών ισχυρισμών σχετικά με την κλιματική αλλαγή. Ενδιαφέρον έχει ότι το πολιτικό στοιχείο «εισχώρησε» σε ψευδείς ισχυρισμούς για ακραία καιρικά φαινόμενα, ενώ και η φιλορωσική προπαγάνδα παρείσφρησε και σε περιβαλλοντικές ψευδοειδήσεις: για παράδειγμα, η Ουκρανία παρουσιάστηκε ως υπαίτια για τις έντονες βροχοπτώσεις που καταγράφηκαν στη Λιθουανία. Αντίθετα, στην Ελλάδα και την Πορτογαλία η Ρωσία εμφανίστηκε ως «ευεργετική δύναμη», καθώς φέρεται να προσφέρθηκε να στείλει πυροσβεστικά αεροσκάφη και να συνδράμει στις πυρκαγιές.
Επαναλαμβανόμενες αφηγήσεις παραπληροφόρησης γύρω από τις δασικές πυρκαγιές διαδόθηκαν ιδιαίτερα στις μεσογειακές χώρες, με συνωμοσιολογικές αναφορές σε «ακτίνες λέιζερ» ή σε υποτιθέμενα σχέδια αλλαγής χρήσεων γης· στην Ισπανία κυκλοφόρησε ευρέως ψευδής ιστορία για εμπρησμό από αλλοδαπό (κάτι ανάλογο είχε συμβεί και στην Ελλάδα τον Αύγουστο του 2023, με σοβαρές επιπτώσεις). Παράλληλα, στόχευση υπήρξε και σε υποτιθέμενα «παράλογα μέτρα» κυβερνήσεων για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης: ότι το Ηνωμένο Βασίλειο σχεδιάζει να εισαγάγει «διαβατήρια CO₂» έως το 2040 που θα περιορίζουν τα ταξίδια στο εξωτερικό, και ότι η βελγική πόλη Κνόκε έχει τεθεί σε «κλιματικό lockdown».
Το επίπεδο παραπληροφόρησης με χρήση τεχνητής νοημοσύνης παραμένει υψηλό
Το ποσοστό των ιστοριών παραπληροφόρησης που αξιοποιούν περιεχόμενο παραγόμενο με τεχνητή νοημοσύνη παρέμεινε σταθερό τον Αύγουστο. Από τα 1,441 άρθρα επαλήθευσης, τα 147 αφορούσαν τη χρήση της τεχνολογίας αυτής στην παραπληροφόρηση, δηλαδή το 10% του συνόλου.
Τους τελευταίους μήνες, όλο και περισσότεροι χρήστες στρέφονται σε chatbot τεχνητής νοημοσύνης ως «ελεγκτές γεγονότων», συμβάλλοντας άθελά τους στη διάδοση ψευδών ειδήσεων. Ειδικότερα, εικόνες από την Γάζα που απεικονίζουν τις δεινές συνθήκες διαβίωσης των Παλαιστινίων παρουσιάστηκαν ως περιστατικά από άλλες χώρες. Σε άλλο παράδειγμα, το Grok AI περιέγραψε φωτογραφία μιας φτωχής οικογένειας από την εποχή του καθεστώτος του Φράνκο στην Ισπανία ως εικόνα από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Άλλοι ισχυρισμοί με χρήση ΤΝ περιλαμβάνουν παραποιημένο βίντεο από την πορεία Pride στο Λονδίνο με «βίαιο άντρα» δημιουργημένο μέσω ΤΝ να επιτίθεται σε συμμετέχοντες, καθώς και φωτογραφίες υποτιθέμενου Ουκρανού ακτιβιστή που συμμετείχε σε αντικυβερνητικές διαδηλώσεις με έναν σκύλο και πλακάτ που έγραφε «Είμαι σκύλος και ο Ζελένσκι είναι μπάσταρδος».
Οι 4 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση
■ Εικόνα παραγόμενη με ΤΝ που δείχνει Ευρωπαίους ηγέτες να περιμένουν σε διάδρομο του Λευκού Οίκου για συνάντηση με τον Τραμπ.
● Πραγματικές εικόνες και βίντεο που δείχνουν Παλαιστίνιους, θύματα των στρατιωτικών ενεργειών του Ισραήλ, παρουσιάζονται ψευδώς ως «στημένες» ή «ψεύτικες».
▲ Η Αλγερινή πυγμάχος Imane Khelif υποτίθεται πως ανακοίνωσε την αποχώρησή της από τις διοργανώσεις λόγω υποχρεωτικών γενετικών τεστ.
◆ Η «δραματική επιβράδυνση» της τήξης των πάγων στην Αρκτική «αποδεικνύει» ότι η κλιματική αλλαγή είναι απάτη.
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Τσεχία:
Όσοι επιθυμούν να αποκτήσουν ιθαγένεια και δικαίωμα ψήφου δι’ αλληλογραφίας στην Τσεχία υποτίθεται πως χρειάζεται μόνο να δηλώσουν ότι είναι απόγονοι πρώην Τσέχου πολίτη.
Νορβηγία:
Στη Νορβηγία έχει σημειωθεί «δραματική αύξηση» της νεανικής εγκληματικότητας.
Ιταλία:
Η Ιταλία έχει αποχωρήσει από τη Συμφωνία του Παρισιού (2015) για το κλίμα.
Ισπανία:
Το «Μοχάμεντ» είναι το πιο συχνό όνομα νεογέννητων στην Καταλονία.
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
