Η παραπληροφόρηση στην Ευρώπη: Αναφορά EDMO για τον Μάιο του 2025

FactReview
FactReview

|

|

7 λεπτά

Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.

Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης

Η Ουκρανία και η ΕΕ παραμένουν τα βασικότερα θέματα-στόχοι παραπληροφόρησης, οι ψευδείς ειδήσεις για την κρίση στην Γάζα και την COVID-19 αυξάνονται

Οι 33 οργανισμοί του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, οι οποίοι συνεισέφεραν στοιχεία για την εν λόγω αναφορά, δημοσίευσαν συνολικά 1,760 άρθρα fact-checking μέσα στον Μάιο του 2025.ⓘΟι οργανισμοί ελέγχου γεγονότων που συνεισέφεραν υλικό γι’ αυτή την αναφορά: FP, APA-Faktencheck, Correctiv, Delfi.lt, Demagog.cz, Demagog.sk, Deutsche Welle, EFE Verifica, Ellinika Hoaxes, Eurocomunicare, Facta/Pagella Politica, Faktabaari, Faktisk.no, Factcheck. Vlaanderen, Funky Citizens, Greece Fact Check, Infoveritas, Källkritikbyrán, Knack, Lakmusz, Les Surligneurs, Maldita.es, Newtral, Ostro/Razkrinkavanje.si, Polígrafo, Pravda Association, Provereno Media, Re:Baltica, The Journal FactCheck, TjekDet, VerificaRTVE, Verificat, 15min.. Θα βρείτε ολόκληρη την 48η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.

Η παραπληροφόρηση σχετικά με τη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή αυξήθηκε σημαντικά έπειτα από μήνες περιορισμένης παρουσίας. Οι ψευδείς ειδήσεις για την νόσο COVID-19 επανήλθαν επίσης, σημειώνοντας αύξηση τριών ποσοστιαίων μονάδων και φτάνοντας στην υψηλότερη τιμή από τον Μάιο του 2023 (7%). Οι ψευδείς ειδήσεις σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία και την ΕΕ, που εξακολουθούν να αποτελούν τα βασικότερα θέματα παραπληροφόρησης τον μήνα Μάιο, παρέμειναν σταθερές στα επίπεδα του Απριλίου, στο 10% και 8% αντίστοιχα.

Τα ποσοστά των ψευδών ειδήσεων για τα άλλα θέματα που παρακολουθούνται από αυτές τις εκθέσεις παρέμειναν σταθερά ή παρουσίασαν μόνο μικρές διακυμάνσεις.

Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Μάιο είναι τα εξής:

  • Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 173 άρθρα (10%)
  • Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 138 άρθρα (8%)
  • Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 118 άρθρα (7%)
  • Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 89 άρθρα (5%)
  • Παραπληροφόρηση σχετικά με την κρίση στην Μέση Ανατολή – 86 άρθρα (5%)
  • Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 82 άρθρα (5%)
  • Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 29 άρθρα (2%)

Διεθνείς κρίσεις και παραπληροφόρηση – Ουκρανία

Η παραπληροφόρηση προκαλεί τις μεγαλύτερες ζημιές μακροπρόθεσμα, λειτουργώντας όπως η σταγόνα που διαβρώνει τον βράχο, υποσκάπτοντας την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, τις δημοκρατίες και την ίδια την πραγματικότητα. Έτσι, δεν αποτελεί έκπληξη η επανάληψη των κυρίαρχων αφηγήσεων παραπληροφόρησης σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία, οι οποίες προωθούνται από τη φιλορωσική προπαγάνδα. Οι ψευδείς ειδήσεις που εντοπίστηκαν τον Μάιο επιχείρησαν να επηρεάσουν την κοινή γνώμη στην ΕΕ με τα ίδια επαναλαμβανόμενα μηνύματα:

Επιπλέον, η ρωσική παραπληροφόρηση και προπαγάνδα βρήκε έναν τρόπο να μολύνει τα chatbot που βασίζονται σε Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (LLMs), όπως διαπίστωσε αρχικά για την αγγλική γλώσσα το Newsguard, και πιο πρόσφατα για τις σκανδιναβικές γλώσσες ο κόμβος EDMO, NORDIS.

Διεθνείς κρίσεις και παραπληροφόρηση – Γάζα και Κασμίρ

Η επέκταση των ισραηλινών στρατιωτικών δραστηριοτήτων στην Παλαιστίνη και η επιδείνωση της ανθρωπιστικής κρίσης στη Γάζα ήταν επαναλαμβανόμενα θέματα στις ειδήσεις στην ΕΕ τον Μάιο. Η παραπληροφόρηση ακολούθησε άμεσα, διαδίδοντας επαναλαμβανόμενες ψευδείς αφηγήσεις (π.χ. τη θεωρία συνωμοσίας «Pallywood» ή υπερβολές σχετικά με την υποστήριξη προς τους Παλαιστινίους). Πολλοί οργανισμοί fact-checking εντόπισαν επίσης ένα σχετικά νέο φαινόμενο, ευρέως διαδεδομένο στην ΕΕ (δείτε διαφάνεια 8), δηλαδή τη διάδοση ψευδών ειδήσεων που παρουσιάζουν την Κίνα ως τον πιο ενεργό παράγοντα στην προστασία και την υποστήριξη των πολιτών της Γάζας, καθώς και τη λήψη μιας σκληρής στάσης απέναντι στο Ισραήλ. Στην ΕΕ, η φιλοκινεζική παραπληροφόρηση δεν είναι ιδιαίτερα εκτεταμένη και όταν εντοπίζεται, συχνά στοχεύει στην αύξηση της δημοτικότητας της Κίνας (π.χ. ψευδείς ειδήσεις κατά τη διάρκεια της πανδημίας ότι δήθεν οι Ευρωπαίοι ευχαριστούν την Κίνα για την προσπάθεια αντιμετώπισης του ιού). Το τελευταίο αυτό παράδειγμα φαίνεται να είναι της ίδιας φύσης, αλλά απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση.

Η κλιμάκωση της κατάστασης στο Κασμίρ μετά από τρομοκρατική επίθεση στις 22 Απριλίου, με αυξανόμενη βία και ένταση μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν, ήταν επίσης ένα ενεργό θέμα στις ειδήσεις τον Μάιο, τροφοδοτώντας την παραπληροφόρηση. Ωστόσο, χωρίς σαφή συμφέροντα ξένων ή εγχώριων παραγόντων να προωθήσουν συγκεκριμένες αφηγήσεις στην ΕΕ, η φύση αυτής της έξαρσης της παραπληροφόρησης φάνηκε να είναι κυρίως «click-bait»: παλιό ή άσχετο περιεχόμενο παρουσιάστηκε ως σχετικό με την τρέχουσα κατάσταση και εντοπίστηκε ευρέως στην ΕΕ τον Μάιο (δείτε διαφάνεια 8).

Εκλογές και παραπληροφόρηση

Μετά την ακύρωση των εκλογών του Δεκεμβριού του 2024 λόγω καταγγελιών για ρωσική παρέμβαση και παράνομη δράση του υποψηφίου Călin Georgescu, νέες εκλογές προκηρύχθηκαν για τον Μάιο του 2025. Στον πρώτο γύρο, στις 4 Μαΐου, ο ακροδεξιός υποψήφιος George Simion συγκέντρωσε τις περισσότερες ψήφους. Ωστόσο, ο φιλοευρωπαίος υποψήφιος Nicușor Dan, μετά από σημαντική ανάκαμψη, κέρδισε στον δεύτερο γύρο στις 18 Μαΐου. Αυτή η σειρά γεγονότων, όπως τεκμηριώθηκε από τον κόμβο EDMO BROD, πόλωσε την κοινωνία της Ρουμανίας και επιδείνωσε τις κοινωνικές εντάσεις, δημιουργώντας ένα περιβάλλον εξαιρετικά ευνοϊκό για τη διάδοση παραπληροφόρησης και θεωριών συνωμοσίας, τόσο πριν όσο και μετά τις εκλογές, με επιθέσεις εναντίον του φιλοευρωπαίου υποψηφίου και των θεσμών της ΕΕ, ψευδείς αφηγήσεις σχετικά με υποτιθέμενη νοθεία στην εκλογική διαδικασία ή εξωτερική επιρροή – σε ορισμένες περιπτώσεις υποτίθεται ότι εμπλέκεται ακόμα και ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν.

Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας για τις προεδρικές εκλογές που πραγματοποιήθηκαν στην Πολωνία στις 18 Μαΐου, διαδόθηκε διαδικτυακά παραπληροφόρηση που στοχοποιούσε και στους δύο υποψηφίους. Στο TikTok, διάφοροι ακροδεξιοί και ψεύτικοι λογαριασμοί στόχευσαν τον φιλελεύθερο υποψήφιο Rafał Trzaskowski, ενώ βίντεο με εκατομμύρια προβολές αμφισβήτησαν την ακεραιότητα των εκλογών. Ταυτόχρονα, στις πλατφόρμες της Meta, μια συντονισμένη επιχείρηση προώθησε διαφημίσεις αξίας σχεδόν μισού εκατομμυρίου πολωνικών ζλότι, με σκοπό να υποστηρίξει την εκστρατεία του Trzaskowski και να πλήξει τους αντιπάλους του, κυρίως τους Karol Nawrocki και Slawomir Mentzen (η υπόθεση ερευνάται αυτή τη στιγμή από την Πολωνική Υπηρεσία Εσωτερικής Ασφάλειας). Μετά τις εκλογές δεν αναφέρθηκαν σημαντικά περιστατικά παραπληροφόρησης.

Όσον αφορά τις εκλογές στην Πορτογαλία στις 18 Μαΐου, δεν καταγράψαμε ιδιαίτερα σημαντικά περιστατικά παραπληροφόρησης.

Παραπληροφόρηση με χρήση λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης

Το ποσοστό παραπληροφόρησης με χρήση υλικού που δημιουργήθηκε με λογισμικό AI παραμένει σταθερό τον Μάιο συγκριτικά με τα ποσοστά του Απριλίου. Από τα 1,760 άρθρα ελέγχου γεγονότων, τα 110 αφορούσαν τη χρήση αυτής της τεχνολογίας στο πλαίσιο παραπληροφόρησης, αντιπροσωπεύοντας το 6% του συνόλου.

Η παραπληροφόρηση που δημιουργήθηκε από τεχνητή νοημοσύνη (AI) στόχευσε τις εκλογικές εκστρατείες στην Πολωνία, με ένα βίντεο του φιλελεύθερου υποψηφίου Rafał Trzaskowski να υποστηρίζει δήθεν ότι δεν πιστεύει στη δημοκρατία. Αντίστοιχα, οι εκλογές στη Ρουμανία έγιναν επίσης στόχος ψευδών ειδήσεων, με ένα deepfake βίντεο του νεοεκλεγέντος προέδρου Nicușor Dan να χορεύει, το οποίο κυκλοφόρησε ευρέως. Είναι ενδιαφέρον ότι υπήρξε και μια περίπτωση χρήσης AI ως δήθεν απόδειξης ότι τα μέσα ενημέρωσης κατασκεύασαν τον Σύρο που εξουδετέρωσε τον δράστη της επίθεσης με μαχαίρι στο Αμβούργο της Γερμανίας στις 23 Μαΐου 2025.

Οι 4 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση

■ Ο Μακρόν, ο Μερτς και ο Στάρμερ έκαναν χρήση κοκαΐνης κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους με τρένο στην Ουκρανία.

● Οι προεδρικές εκλογές στη Ρουμανία χειραγωγήθηκαν για να εξασφαλίσουν τη νίκη του Dan.

▲ Βίντεο και εικόνες φέρονται να δείχνουν κινεζικά αεροσκάφη να παραδίδουν ανθρωπιστική βοήθεια στη Γάζα.

◆ Περιεχόμενο εκτός πλαισίου, ψευδές ή/και δημιουργημένο με χρήση ΑΙ που σχετίζεται με την κλιμάκωση στο Κασμίρ μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν.

Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο

Ισπανία:

Ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ φέρεται ως υπεύθυνος για το μπλακ-άουτ στην Ισπανία στις 28 Απριλίου 2025.

Ουγγαρία:

Ο αμερικανικός νόμος για την καταγραφή ξένων πρακτόρων (FARA) είναι αυστηρότερος από τον προτεινόμενο ουγγρικό νόμο περί «ξένων πρακτόρων».

Τσεχία:

Ο Τσέχος πρόεδρος Petr Pavel θέλει να ακυρώσει τις εκλογές που θα πραγματοποιηθούν τον Οκτώβριο του 2025.

Λιθουανία:

Η παρουσία γερμανικών στρατευμάτων στη Λιθουανία είναι παράνομη.

Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης

Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.

Συντακτική ομάδα

Περισσότερα σχετικά άρθρα

Πηγές