Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Οι 33 οργανισμοί του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, οι οποίοι συνεισέφεραν στοιχεία για την εν λόγω αναφορά, δημοσίευσαν συνολικά 1,551 άρθρα fact-checking μέσα στον Απρίλιο του 2025.Οι οργανισμοί ελέγχου γεγονότων που συνεισέφεραν υλικό γι’ αυτή την αναφορά: AFP, Kallkrytikbyran, Poligrafo, TjekDet, Factcheck Vlaanderen, Info Veritas, Greece fact-check, The Journal, Check4Facts, DPA, Pravda, Maldita, Rtve, Correctiv, Demagog.cz, Ostro, APA, Funky, Faktisk, Delfi.lt, Ellinika Hoaxes, EFE, Factico, Lakmusz, Eurocomunicare, FactReview, Demagog.sk, Re:Baltica, Demagog.pl, Delfi.ee, Newtral, Pagella Politica, Facta. Θα βρείτε ολόκληρη την 47η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Μετά την άνοδο που σημείωσε τον Μάρτιο και τον Απρίλιο, η ψευδής πληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία μειώθηκε κατά 6 ποσοστιαίες μονάδες, επιστρέφοντας στα επίπεδα που είχε στο τέλος του 2024. Αυτό πιθανότατα οφείλεται στο αδιέξοδο στις διαπραγματεύσεις αλλά και στη σχετικά μικρότερη προβολή των ειδήσεων από το πεδίο των μαχών. Η παραπληροφόρηση σχετικά με την ΕΕ σταθεροποιείται μετά την άνοδο των τελευταίων μηνών, ενώ οι ψευδείς αναφορές για την κλιματική αλλαγή σημειώνουν μικρή αύξηση, πιθανώς ως συνέπεια του γενικού blackout στην Ισπανία.
Τα ποσοστά της ψευδούς πληροφόρησης για τα υπόλοιπα θέματα που παρακολουθούνται συστηματικά παρέμειναν σχεδόν σταθερά ή παρουσίασαν μικρές μόνο διακυμάνσεις.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Μάρτιο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 150 άρθρα (10%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 117 άρθρα (8%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 98 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 83 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 63 άρθρα (4%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 14 άρθρα (1%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κρίση στην Μέση Ανατολή – 13 άρθρα (1%)
Οι εκλογές στην Πορτογαλία, την Πολωνία και την Ρουμανία
Η παραπληροφόρηση που κυκλοφόρησε στη Ρουμανία τον Απρίλιο, πριν από τον πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών που έχουν προγραμματιστεί για τις 4 Μαΐου, επικεντρώθηκε στην αρνητική απεικόνιση τόσο της Ουκρανίας—η οποία δήθεν κάνει διακρίσεις σε βάρος της ρουμανικής μειονότητας στα σχολεία της—όσο και των Ουκρανών προσφύγων, οι οποίοι υποτίθεται ότι μπορούν να αποκτήσουν ρουμανική υπηκοότητα μετά από μόλις τρία χρόνια και στη συνέχεια να διεκδικήσουν εδαφικά δικαιώματα. Επιπλέον, οργανώσεις fact-checking στη Ρουμανία κατέρριψαν ψευδείς αναφορές σχετικά με δήθεν διώξεις Χριστιανών και τη Ρωσία ως το μοναδικό κράτος που ενδιαφέρεται, σχετικά με παραδόσεις του χριστιανικού Πάσχα που δέχονται επίθεση (αυτό το ξενοφοβικό αφήγημα κυκλοφόρησε εκτενώς και στη Γερμανία), καθώς και σχετικά με δήθεν απόφαση της ΕΕ για γενική στρατιωτική επιστράτευση ενόψει πολέμου κατά της Ρωσίας.
Και στην Πολωνία, η παραπληροφόρηση επικεντρώθηκε στην Ουκρανία ενόψει του πρώτου γύρου των προεδρικών εκλογών που έχουν προγραμματιστεί για τις 18 Μαΐου. Καταρρίφθηκαν ψευδείς αναφορές ότι το Κίεβο κατηγόρησε την Πολωνία για δημιουργία πλαστών βίντεο με αναγκαστικές επιστρατεύσεις στην Ουκρανία, καθώς και αναφορές για χιλιάδες Πολωνούς μισθοφόρους που δήθεν σκοτώθηκαν στην περιοχή του Κουρσκ (γεγονός που υποτίθεται ότι φέρνει πιο κοντά τον Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο μεταξύ ΝΑΤΟ και Ρωσίας). Άλλες ψευδείς ιστορίες επικεντρώθηκαν στο ζήτημα των αμβλώσεων και των μεταναστών.
Στην Πορτογαλία, όπου οι βουλευτικές εκλογές είναι προγραμματισμένες για τις 18 Μαΐου, η παραπληροφόρηση άρχισε αμέσως να εκμεταλλεύεται το περιστατικό γενικού blackout που σημειώθηκε στις 28 Απριλίου. Έχουν εντοπιστεί πολλές θεωρίες συνωμοσίας, καθώς και παραπληροφόρηση ευθυγραμμισμένη με γνωστά ρωσικά αφηγήματα. Για παράδειγμα, ισχυρίστηκαν ψευδώς ότι τα δυτικά μέσα ενημέρωσης και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν κατηγόρησαν άδικα τη Ρωσία για το blackout. Πέρα από αυτό το συμβάν, οι Ουκρανοί αποτέλεσαν στόχο ψευδούς ιστορίας που τους κατηγορεί ότι σχεδιάζουν να αποκτήσουν πορτογαλική υπηκοότητα, ενώ η ΕΕ κατηγορείται μέσω ενός ευρέως διαδεδομένου ψευδούς αφηγήματος (που εντοπίστηκε επίσης στην Ελλάδα, την Πολωνία, τη Σλοβενία, τη Βουλγαρία και τη Γαλλία) ότι σχεδιάζει να αντικαταστήσει τα μετρητά με το «ψηφιακό ευρώ» μέσα στους επόμενους μήνες.
Η παραπληροφόρηση στοχεύει το blackout στην Ιβηρική Χερσόνησο, την Ουκρανία και την ΕΕ
Η παραπληροφόρηση σχετικά με το blackout στην Ιβηρική Χερσόνησο κυκλοφόρησε ευρέως στην Ευρώπη, όχι μόνο στην Ισπανία και την Πορτογαλία (βλ. διαφάνεια αρ.7). Ψευδείς ιστορίες προώθησαν διάφορες θεωρίες συνωμοσίας (π.χ. για ένα «σπάνιο ατμοσφαιρικό φαινόμενο» και μια «προκαλούμενη ατμοσφαιρική δόνηση»), επιτέθηκαν στις πράσινες πολιτικές, και διέδωσαν φόβο, υπερβολή και πανικό. Όπως διαπιστώθηκε στην περίπτωση της Πορτογαλίας, σημαντικό μέρος του ψευδούς περιεχομένου που εντοπίστηκε συνάδει με τις συνεχιζόμενες επιχειρήσεις παραπληροφόρησης της Ρωσίας (π.χ. Operation Matryoshka), που αποσκοπούν στη δυσφήμιση των δυτικών ΜΜΕ και τη δημιουργία σύγχυσης στις δυτικές κοινωνίες.
Η Ουκρανία αποτελεί σταθερό στόχο παραπληροφόρησης, τόσο από ξένους όσο και από εγχώριους παράγοντες, σε πολλές χώρες της ΕΕ. Τα βασικά αφηγήματα παραπληροφόρησης που εντοπίστηκαν τον Απρίλιο παρουσιάζουν τους Ουκρανούς ως παράσιτα (ή επικίνδυνους και βίαιους), υπερβάλλουν στην έκταση της αντίθεσης για τη στήριξη της Ουκρανίας, και περιγράφουν τον πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι και τη σύζυγό του, Ολένα, ως δειλούς (που δήθεν εγκατέλειψαν τη χώρα), διεφθαρμένους (π.χ. ότι αγόρασαν ορυχεία πλατίνας στην Αφρική) ή/και εθισμένους σε ναρκωτικές ουσίες.
Η ΕΕ είναι ένας ακόμα συχνός στόχος της παραπληροφόρησης, μαζί με την Ουκρανία. Τα δύο αυτά θέματα έχουν τα υψηλότερα ποσοστά παραπληροφόρησης στην παρακολούθησή μας τους τελευταίους 3 μήνες (βλ. διαφάνεια αρ.3). Σύμφωνα με το βασικό αφήγημα που εντοπίστηκε, η ΕΕ επιβάλλει με αντιδημοκρατικό τρόπο την ατζέντα της στους πολίτες (για παράδειγμα, καταργώντας τα μετρητά και επιβάλλοντας το «ψηφιακό ευρώ»).
Άλλα θέματα που έγιναν στόχος πολλών ψευδών ιστοριών ήταν ο θάνατος του Πάπα και η καταδίκη της ακροδεξιάς ηγέτιδας στη Γαλλία, Μαρίν Λεπέν (βλ. διαφάνεια αρ.7).
Παραπληροφόρηση με χρήση λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης
Το ποσοστό παραπληροφόρησης με χρήση υλικού που δημιουργήθηκε με λογισμικό AI ανέβηκε ελάχιστα τον Απρίλιο, συγκριτικά με τον Μάρτιο. Από τα 1,551 άρθρα ελέγχου γεγονότων, τα 103 αφορούσαν τη χρήση αυτής της τεχνολογίας στο πλαίσιο παραπληροφόρησης, αντιπροσωπεύοντας το 7% του συνόλου.
Μετά την πρόσφατη κλιμάκωση της σύγκρουσης στο Κασμίρ, την περιοχή που διεκδικείται από την Ινδία και το Πακιστάν, κυκλοφόρησαν εικόνες που δήθεν δείχνουν την τρομοκρατική επίθεση της 22ας Απριλίου στο ινδικό τμήμα του Κασμίρ. Αυτές οι εικόνες φέρεται να δείχνουν ορισμένα από τα θύματα, αλλά στην πραγματικότητα είχαν δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη. Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ψευδής ιστορία που κυκλοφόρησε στα ρωσικά εντοπίστηκε από Εσθονούς fact-checkers, με εικόνες μιας δήθεν Ουκρανής ηθοποιού-κρίσεων («crisis actor») με το όνομα «Έλενα Σαβελιέβα», που υποτίθεται ότι σκοτώθηκε στη ζώνη των μαχών στην περιοχή του Ντονέτσκ. Μερικές από τις φωτογραφίες της είχαν δημιουργηθεί ή επεξεργαστεί με χρήση τεχνητής νοημοσύνης, ενώ οι πρωτότυπες εικόνες αντιπροσώπευαν στην πραγματικότητα άλλους Ουκρανούς στρατιωτικούς.
Οι 4 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση
■ Θεωρίες συνωμοσίας σχετικά με τον θάνατο του Πάπα και την κηδεία του.
● Αβάσιμοι ισχυρισμοί ή θεωρίες συνωμοσίας σχετικά με το blackout στην Ιβηρική Χερσόνησο.
▲ Η καταδίκη της Μαρίν Λεπέν είναι παράνομη, αντιδημοκρατική ή/και σχέδιο της ΕΕ.
◆ Ψευδείς ισχυρισμοί σχετικά με την Ολένα Ζελένσκα (π.χ. ότι σχεδίασε τη διαφυγή της από την Ουκρανία ή ότι εμπλέκεται σε κύκλωμα εμπορίας παιδιών).
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Δανία:
Οι κάτοικοι της Γροιλανδίας επιθυμούν να ενταχθούν στις Ηνωμένες Πολιτείες
Λετονία:
Η Ουκρανία ναρκώνει τραυματισμένους στρατιώτες και τους στέλνει στην Πολωνία για να αφαιρεθούν τα όργανά τους
Ιρλανδία:
Προσφέρεται επίδομα σε μετανάστες εις βάρος των φορολογούμενων πολιτών
Γερμανία:
Μόνο η Γερμανία έχει δεχθεί να γίνει κλιματικά ουδέτερη μέχρι το 2045, άλλες χώρες δεν ακολουθούν αυτήν την πολιτική
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
