Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Οι 33 οργανισμοί-μέλη του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, οι οποίοι συνεισέφεραν στοιχεία για την εν λόγω αναφορά, δημοσίευσαν συνολικά 1,750 άρθρα fact-checking μέσα στον Ιούνιο του 2024.Οι οργανισμοί ελέγχου γεγονότων που συνεισέφεραν υλικό γι’ αυτή την αναφορά: AFP, Correctiv, Delfi, Demagog.cz, Demagog.pl, Demagog.sk, DPA, Eesti Päevaleht, EFE Verifica, Ellinika Hoaxes, Eurocomunicare, Fact Check Cyprus, Factcheck Vlaanderen, FactReview, Faktabaari, Greece Fact Check, Källkritikbyrån, Knack, InfoVeritas, Lakmusz, Les Surligneurs, Logically Facts, Maldita, Medizin transparent, Newtral, Oštro, PagellaPolitica/Facta, Polígrafo, Pravda, Re:Baltica, The Journal Fact-Check, TjekDet, VerificaRTVE. Θα βρείτε ολόκληρη την 41η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Ο πόλεμος στην Μέση Ανατολή αποτέλεσε ένα από τα θέματα με τα περισσότερα αφηγήματα κακόβουλης παραπληροφόρησης τον Οκτώβριο. Το ποσοστό κακόβουλης παραπληροφόρησης που αφορούσε αυτό το θέμα διπλασιάστηκε συγκριτικά με τον περασμένο μήνα, καθώς βρίσκονταν στο 5% τον Σεπτέμβριο. Τα ψευδή αφηγήματα σχετικά με την κλιματική αλλαγή αυξήθηκαν επίσης αισθητά, από το 7% στο 11% μέσα σε ένα μήνα καθώς σημειώθηκε εκμετάλλευση των κλιματικών καταστροφών που παρατηρήθηκαν εντός και εκτός της ΕΕ. Το ποσοστό κακόβουλης παραπληροφόρησης σε άλλα θέματα που παρατηρούνται από το EDMO παρέμεινε σταθερό ή μειώθηκε, όπως στην περίπτωση των αβάσιμων ισχυρισμών περί μετανάστευσης, της COVID-19 και των ζητημάτων που αφορούν την ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα και έμφυλα ζητήματα.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Οκτώβριο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κρίση στην Μέση Ανατολή – 227 άρθρα (13%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 196 άρθρα (11%)
- Παραπληροφόρησης που σχετίζονταν με τις προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ – 155 άρθρα (9%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 102 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 101 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 78 άρθρα (4%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 77 άρθρα (4%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 29 άρθρα (2%)
Παραπληροφόρηση σχετικά με την κρίση στην Μέση Ανατολή
Λόγω της επετείου από την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023 και του συνεπακόλουθου πολέμου στην Γάζα, καθώς και λόγω της πρόσφατης δολοφονίας του ηγέτη της Χαμάς και ενός αξιωματούχου της Χεζμπολάχ στον Λίβανο από το Ισραήλ, η κρίση στην Μέση Ανατολή βρέθηκε στο προσκήνιο τον Οκτώβριο και η κακόβουλη παραπληροφόρηση για το ζήτημα σημείωση αύξηση.
Ορισμένα ψευδή αφηγήματα βασίστηκαν σε ενίσχυση του κλίματος φόβου για πιθανή κλιμάκωση της σύγκρουσης, αναφέροντας μάλιστα εικαζόμενη εμπλοκή χωρών της ΕΕ μέσω στρατιωτικών κινητοποιήσεων ή επανεγκατάσταση Ισραηλινών πολιτών στην ΕΕ. Άλλοι παραπλανητικοί ισχυρισμοί διόγκωσαν στρατιωτικές κινήσεις ή την υποστήριξη που δέχτηκαν διαφορετικές πλευρές της σύγκρουσης. Την δολοφονία του Γιαχία Σινουάρ ακολούθησαν προπαγανδιστικά αφηγήματα τόσο από το Ισραήλ όσο και από την Χαμάς, ενώ ψευδείς ισχυρισμοί ανέφεραν ότι η UNRWA, ένας ανθρωπιστικός οργανισμός που υπάγεται στα Ηνωμένα Έθνη και λειτουργεί στην Γάζα, θρήνησε τον θάνατο του Σινουάρ. Επίσης κυκλοφόρησε ο ισχυρισμός ότι ο Σινουάρ και η οικογένεια του πλούτισαν λόγω του πολέμου στην Παλαιστίνη.
Ψευδείς ισχυρισμοί που εκμεταλλεύτηκαν κλιματικές καταστροφές
Όπως έχει συμβεί και κατά το παρελθόν, την εμφάνιση κλιματικών καταστροφών ακολουθεί επανεμφάνιση αφηγημάτων κακόβουλης παραπληροφόρησης αναφορικά με την κλιματική αλλαγή. Πέρα από τους συνήθεις ψευδείς ισχυρισμούς που αφορούν την άρνηση της κλιματικής αλλαγής, την συμβολή της ανθρωπογενούς δραστηριότητας στην εξέλιξη του φαινομένου, και την αποτελεσματικότητα των μέτρων αντιμετώπισης, η σχετική κακόβουλη παραπληροφόρηση των Οκτώβριο επικεντρώθηκε σε συγκεκριμένα περιστατικά: συγκεκριμένα, τους τυφώνες στις ΗΠΑ και τις καταστροφικές πλημμύρες στην Ισπανία.
Στην αρχή του μήνα σημειώθηκαν δύο καταστροφικοί τυφώνες στις ΗΠΑ, οι “Helene” και “Milton”. Σε μέσα ενημέρωσης και social media στην Ευρώπη κυκλοφόρησαν παλιά ή άσχετα βίντεο και φωτογραφίες, καθώς και υλικό που δημιουργήθηκε με λογισμικό AI, με σκοπό να διογκώσουν τα φαινόμενα και να τραβήξουν την προσοχή χρηστών στα κοινωνικά δίκτυα. Επίσης κυκλοφόρησαν και πολλές θεωρίες συνωμοσίας οι οποίες έκαναν λόγο για ηθελημένη πρόκληση των τυφώνων με χρήση τεχνικών γεωμηχανικής. Την ίδια περίοδο, ενώ οι προεκλογικές καμπάνιες βρίσκονταν σε εξέλιξη, κυκλοφόρησαν στην ΕΕ ψευδείς ισχυρισμοί στο πλαίσιο Ρεπουμπλικανικής προπαγάνδας οι οποίοι διόγκωναν την συμβολή του Τραμπ στην αντιμετώπιση της κατάστασης, αναφέροντας ότι το κόμμα των Δημοκρατικών καθυστερούσε ή ακόμα και περιόριζε την παροχή βοήθειας στις πληγείσες περιοχές.
Οι καταστροφικές πλημμύρες που έπληξαν την νότια Ισπανία στα τέλη Οκτωβρίου χαρακτηρίστηκαν ως “οι Ισπανικές πλημμύρες του αιώνα”. Στον απόηχο της καταστροφής, ξεκίνησαν να διακινούνται τεράστια ποσοστά αφηγημάτων κακόβουλης παραπληροφόρησης, συμπεριλαμβανομένων ψευδών προειδοποιήσεων και ισχυρισμών οι οποίοι οδήγησαν σε πανικό. Επαναλαμβανόμενα αφηγήματα κακόβουλης παραπληροφόρησης έκαναν λόγο για ηθελημένη πρόκληση των καταιγίδων με χρήση τεχνικών αλλαγής του καιρού ή για πρόκληση λόγω ηθελημένων καταστροφών φραγμάτων από την κυβέρνηση, το οποίο αποτελεί ανακύκλωση ψευδούς ισχυρισμού από παλαιότερες καταστροφές. Δεδομένου ότι αυτό το φαινόμενο έλαβε χώρα στα τέλη Οκτωβρίου, οι εν λόγω ισχυρισμοί εντοπίστηκαν κατά βάση στην Ισπανία, αλλά είναι πιθανό να εντοπιστούν και σε άλλες χώρες της ΕΕ και θα συμπεριληφθούν στην επόμενη αναφορά για την κακόβουλη παραπληροφόρηση τον Νοέμβριο.
Άλλα σχετικά ψευδή αφηγήματα
Τον Οκτώβριο τα αφηγήματα κακόβουλης παραπληροφόρησης για τις προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ εστίασαν στην αμφισβήτηση της δικαιοσύνης των εκλογικών διαδικασιών, ενισχύοντας αβάσιμους ισχυρισμούς αναφορικά με εκλογικές ατασθαλίες. Για παράδειγμα κυκλοφόρησαν ψευδείς ισχυρισμοί που έκαναν λόγο για ψηφοδέλτια του Τραμπ τα οποία καταστρέφονταν ή ότι το κόμμα των Δημοκρατικών επέτρεπε σε πρόσφυγες που δεν είχαν την δυνατότητα, να ψηφίσουν. Την ίδια περίοδο, κυκλοφόρησαν εκ νέου ψευδή αφηγήματα που είχαν ταυτοποιηθεί και καταρριφθεί τους προηγούμενους μήνες και τα οποία δυσφημούσαν του υποψήφιους του Δημοκρατικού κόμματος. Ο Elon Musk, ιδιοκτήτης του X (πρώην Twitter) συμμετείχε στην προώθηση της προεκλογικής καμπάνιας του Τραμπ και διέσπειρε ενεργά κακόβουλη παραπληροφόρηση στην πλατφόρμα του.
Ανάμεσα στα αφηγήματα κακόβουλης παραπληροφόρησης τα οποία παρουσιάζουν τις Ευρωπαϊκές πολιτικές ως παράλογες ή απολυταρχικές, εντοπίστηκε ένας ψευδής ισχυρισμός σε διάφορες χώρες όπως η Ολλανδία, η Αυστρία, η Γερμανία, η Βουλγαρία και η Εσθονία, για χορήγηση σκουλικιών και άλλων τροφίμων που βασίζονται σε έντομα σε παιδιά στα σχολεία της Ολλανδίας.
Τα αφηγήματα κακόβουλης παραπληροφόρησης που παρακολουθούνται από το EDMO δεν σημείωσαν μεγάλη εξέλιξη, με τους περισσότερους ισχυρισμούς να είναι στην ίδια γραμμή με τα αφηγήματα που ταυτοποιήθηκαν τους προηγούμενους μήνες.
Παραπληροφόρηση με χρήση λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης
Το ποσοστό παραπληροφόρησης με χρήση υλικού που δημιουργήθηκε με λογισμικό AI αυξήθηκε ελάχιστα τον Οκτώβριο. Από τα 1,812 άρθρα fact-checking τα 86 περιλάμβαναν εξέταση θεμάτων με χρήση αυτής της τεχνικής για διασπορά κακόβουλης παραπληροφόρησης. Αυτό αντιστοιχεί στο 5% του συνόλου.
Πολλοί από τους ψευδείς ισχυρισμούς που αφορούσαν υλικό που δημιουργήθηκε ή τροποποιήθηκε με εργαλεία AI σχετίζονταν με την κρίση στην Μέση Ανατολή. Ορισμένα παραδείγματα περιλαμβάνουν εικόνα που υποτίθεται πως έδειχνε αεροπλάνο να προσγειώνεται στον Λίβανο εν μέσω ισχυρού βομβαρδισμού, πραγματικά πλάνα που τροποποιήθηκαν για να δείχνουν ότι υπήρχαν ακριβές τσάντες στο κρησφύγετο του Σινουάρ, καθώς και επεξεργασμένες εικόνες που υποτίθεται πως έδειχναν πανό υποστήριξης για Ισραηλινούς απαχθέντες σε ποδοσφαιρικό αγώνα στην Ιταλία. Επίσης κυκλοφόρησε βίντεο ΑΙ το οποίο υποτίθεται πως έδειχνε πραγματικά πλάνα από τον τυφώνα “”Milton”.
Οι 4 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση
■ Ο τυφώνας “Milton” δημιουργήθηκε τεχνητά
● Ο ουκρανός πρόεδρος Ζελένσκι αγόρασε την λιμουζίνα του Αδόλφου Χίτλερ
▲ Βίντεο του Ισραηλινού πρωθυπουργού Νετανιάχου στο οποίο φαίνεται να τρέχει σε διάδρομο παρουσιάστηκε ως πλάνο που δείχνει την στιγμή που τρέχει να κρυφτεί σε καταφύγιο κατά την διάρκεια της πυραυλικής επίθεσης του Ιράν στο Ισραήλ την 1η Οκτωβρίου
◆ Ο Τιμ Γουόλς, ο υποψήφιος αντιπρόεδρος του κόμματος των Δημοκρατικών, κακοποίησε σεξουαλικά πρών μαθητή του σε συναυλία το 1995
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Ισπανία:
Το Ευρωκοινοβούλιο δεν επέτρεψε να γίνει ενός λεπτού σιγή για τα θύματα των πλημμυρών στην Βαλένσια
Πολωνία:
Σε περιοχές που επλήγησαν από τις πλημμυρες, Ουκρανοί με μαχαίρια επιτίθονταν σε κόσμο καταστρέφοντας τρόφιμα, κλέβοντας, ληστεύοντας σπίτια και καταστήματα
Εσθονία:
Πολίτες συλλαμβάνονται στην Γαλλία επειδή εκφράζουν την γνώμη τους για την εναρκτήρια τελετή των Ολυμπιακών Αγώνων
Γερμανία:
Η Γερμανία επενδύει 22 δισεκατομμύρια δολάρια στο ηλεκτρικό δίκτυο της Νότιας Αφρικής
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
