Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Οι 36 οργανισμοί-μέλη του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, οι οποίοι συνεισέφεραν στοιχεία για την εν λόγω αναφορά, δημοσίευσαν συνολικά 1,817 άρθρα fact-checking μέσα στον Σεπτέμβριο του 2024.Οι οργανισμοί ελέγχου γεγονότων που συνεισέφεραν υλικό γι’ αυτή την αναφορά: AFP, APA, Correctiv, Demagog.cz, Demagog.pl, Demagog.sk, DPA, Eesti Päevaleht, EFE Verifica, Ellinika Hoaxes, Eurocomunicare, Fact Check Cyprus, Factcheck Vlaanderen, Faktabaari, Faktisk, Greece Fact Check, Källkritikbyrån, InfoVeritas, Lakmusz, Les Surligneurs, Logically Facts, Maldita, Medizin transparent, Newtral, Oštro, PagellaPolitica/Facta, Polígrafo, Pravda, Re:Baltica, The Journal Fact-Check, TjekDet, VerificaRTVE, Verificat, VRTNWS. Θα βρείτε ολόκληρη την 40η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Η κακόβουλη παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης παρέμεινε σταθερή και σχετικά υψηλή μέσα στον Σεπτέμβριο μετά από σημαντική αύξηση τους προηγούμενους μήνες. Τα ποσοστά ψευδών ισχυρισμών τόσο για την κρίση στην Μέση Ανατολή όσο και για την COVID-19 σημείωσαν μικρή αύξηση, συγκριτικά με το καλοκαίρι όταν σημείωσαν τα μικρότερα καταγεγραμμένα τους ποσοστά. Τα ποσοστά για τα υπόλοιπα θέματα παραπληροφόρησης που παρακολουθούνται, παρέμειναν σταθερά ή σημειώσαν μικρή μείωση, όπως στην περίπτωση της κακόβουλης παραπληροφόρησης που αφορά την ΕΕ και την κοινότητα ΛΟΑΤΚΙ+. Η κακόβουλη παραπληροφόρησης που αφορούσε τις αμερικανικές προεδρικές εκλογές, η οποία είναι νέο θέμα στην λίστα παρακολούθησης του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, σημείωσε τα μεγαλύτερα ποσοστά αναπαραγωγής αβάσιμων ισχυρισμών.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Σεπτέμβριο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 163 άρθρα (9%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 125 άρθρα (7%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 116 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 107 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο Ισραήλ-Χαμάς – 83 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 71 άρθρα (4%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 61 άρθρα (3%)
Κακόβουλη παραπληροφόρηση για τις προεκλογικές καμπάνιες στις ΗΠΑ: Ποσοτική παρακολούθηση
Τον Σεπτέμβριο, το EDMO ξεκίνησε την ποσοτική παρακολούθηση της κακόβουλης παραπληροφόρησης αναφορικά με τις επερχόμενες προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ. Το συνολικό ποσοστό έφτασε το 11% της συνολικής παραπληροφόρησης που εντοπίστηκε από το δίκτυο ελεγκτών γεγονότων του EDMO. Το εν λόγω ποσοστό ήταν το μεγαλύτερο συγκριτικά με τα υπόλοιπα θέματα που παρακολουθούνται από το δίκτυο του EDMO.
Η παρακολούθηση του συγκεκριμένου θέματος ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο και θα συνεχιστεί τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του 2024 για να εξεταστεί η εξέλιξη του πριν και αμέσως μετά τις εκλογές.
Κακόβουλη παραπληροφόρηση για τις προεκλογικές καμπάνιες στις ΗΠΑ: Ποιοτική παρακολούθηση
Όπως τονίστηκε στην προηγούμενη σελίδα, οι προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ συνεχίζουν να βρίσκονται στο προσκήνιο μέσα από αφηγήματα κακόβουλης παραπληροφόρησης στην ΕΕ. Οι ψευδείς ισχυρισμοί που κυκλοφορούν αναφορικά με τις εκλογές στοχεύουν κυρίως την υποψήφια του κόμματος των Δημοκρατικών, την τωρινή αντιπρόεδρο Κάμαλα Χάρις, χρησιμοποιώντας συχνά μισογυνιστικά αφηγήματα. Τον Σεπτέμβριο κατηγορήθηκε ότι τραυμάτισε σοβαρά ένα μικρό κορίτσι σε αυτοκινητιστικό ατύχημα, ότι έχει φιλικές σχέσεις με εγκληματίες και άτομα που καταδικάστηκαν για σεξουαλικά εγκλήματα, ότι χρησιμοποίησε αθέμιτα μέσα κατά το προεκλογικο debate, ότι είναι συχνά μεθυσμένη, ότι θέλει να προωθεί δυστοπικές πολιτικές και ότι υπήρξε σεξεργάτρια. Επιπρόσθετα, άτομα που υποστήριξαν την Κάμαλα Χάρις, όπως η τραγουδίστρια Taylor Swift, έχουν γίνει στόχος αβάσιμων ισχυρισμών. Τα εν λόγω ψευδή αφηγήματα σχετίζονται με αυτά που αναφέρθηκαν τους προηγούμενους μήνες και αφορούσαν την αμφισβήτηση της διανοητικής και ηθικής ακεραιότητας της Χάρις με σκοπό να υπονομεύσουν την δημόσια εικόνα της, όπως εξηγείται σε πρόσφατο σχετικό άρθρο του EDMO.
Παράλληλα, άλλοι ψευδείς ισχυρισμοί ενισχύουν την ρητορική και τα επιχειρήματα τα οποία υιοθετήθηκαν από τον Ντόναλντ Τραμπ. Ο ισχυρισμός που έκανε στο προεκλογικό debate με την Κάμαλα Χάρις, ότι μετανάστες στην πολιτεία του Οχάιο θα έτρωγαν τα κατοικίδια ζώα των πολιτών, κοινοποιήθηκε μαζικά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στην Ευρώπη και έγινε ένας από τους πιο διαδεδομένους ψευδείς ισχυρισμούς που εντόπισαν Ευρωπαίοι ελεγκτές γεγονότων τον Σεπτέμβριο. Σε άλλες περιπτώσεις ενισχύθηκαν αφηγήματα ψευδών ισχυρισμών τα οποία εκμεταλλεύτηκαν τις απόπειρες κατά της ζωής του πρώην προέδρου των ΗΠΑ για πολιτικό όφελος (το EDMO έχει ήδη δημοσιεύσει αναφορά σχετικά με θεωρίες συνωμοσίας που ανέφεραν ότι η επίθεση κατά του Τραμπ ήταν προβοκάτσια με στόχο να αυξηθεί η δημοτικότητα του).
Ο ίδιος ο Τραμπ έγινε στόχος κάποιων ψευδών ισχυρισμών που είχαν ως στόχο να τον διαβάλουν, αν και σε πολύ μικρότερη κλίμακα συγκριτικά με το κύμα ψευδών ισχυρισμών που σημειώθηκε εναντίον της Χάρις.
Άλλα σχετικά αφηγήματα
Η κακόβουλη παραπληροφόρηση για το ζήτημα της μετανάστευσης δεν έχει δείξει σημαντικές ποιοτικές αλλαγές αναφορικά με την ρητορική, παρά την μεγάλη κυκλοφορία των εν λόγω αφηγημάτων. Ψευδείς ισχυρισμοί εναντίον μεταναστών σχετίζονται με τους φόβους ότι υπερτερούν αριθμητικά των Ευρωπαίων, οδηγώντας στην υπονόμευση των αρχών και στον έλεγχο των πολιτών. Παρουσιάζονται σταθερά ως υπερβολικά βίαιοι – ακόμα και εναντίον όσων τους υποστηρίζουν, με σκοπό να γελιοποιηθούν οι ομάδες υποστήριξης – και ως εγκληματίες, ενώ οι αρμόδιες αρχές παρουσιάζονται ως υποστηρικτικές στις βίαιες αυτές τάσεις των μεταναστών.
Παρότι αυτά τα αφηγήματα κυκλοφορούν εδώ και πολλά χρόνια, συνεχίζουν να είναι αποτελεσματικά και συνεπώς αξιοποιούνται σε πολιτικές καμπάνιες, ειδικά από εθνικιστικά κόμματα. Επιπρόσθετα, η επανάληψη αυτών των αφηγημάτων ενισχύει την πεποίθηση σε αυτά σύμφωνα με σχετικές έρευνες.
Στις πρόσφατες εκλογές κρατών μελών της ΕΕ, όπως οι τοπικές εκλογές στην Γερμανία, αμφισβητήθηκε η ακεραιότητα της εκλογικής διαδικασίας χωρίς να υπάρχουν σχετικά στοιχεία (κατά βάση από ακροδεξιά κόμματα). Αυτό το φαινόμενο παρατηρήθηκε στην συντριπτική πλειοψηφία των πρόσφατων εθνικών εκλογών, συμπεριλαμβανομένων και των ευρωεκλογών.
Οι επιθέσεις του Ισραήλ στον Λίβανο και του Ιράν εναντίον του Ισραήλ έχουν αυξήσει τον φόβο για τοπικές συγκρούσεις στην Μέση Ανατολή. Η εν λόγω κατάσταση έχει αξιοποιηθεί στο πλαίσιο διασποράς κακόβουλης παραπληροφόρησης με εικόνες και βίντεο που παρουσιάζονται εκτός θεματικού πλαισίου, υπερβάλλοντας σχετικά με την κλίμακα των κινητοποιήσεων, την υποστήριξη προς τις διαφορετικές πλευρές της εκάστοτε διαμάχης και εικαζόμενες συνδέσεις με τον πόλεμο στην Ουκρανία. Ένα παράδειγμα είναι ο ισχυρισμός ότι Ουκρανοί αξιωματούχοι τραυματίστηκαν στην επίθεση με τους βομβητές που διεξήγαγε το Ισραήλ στον Λίβανο.
Όπως συνέβη σε αρκετές περιπτώσεις τον περασμένο χρόνο, οι πλημμύρες στην Κεντρική Ευρώπη τον Σεπτέμβριο χρησιμοποιήθηκαν για να αμφισβητηθεί η αποτελεσματικότητα των τοπικών αρχών, για να κατηγορηθούν θεσμοί της ΕΕ ή Ουκρανοί μετανάστες, και για διασπορά διάφορων θεωριών συνωμοσίας.
Η κακόβουλη παραπληροφόρηση για τα υπόλοιπα θέματα που παρακολουθούνται από το EDMO δεν εμφάνισε αξιοσημείωτη εξέλιξη, ενώ τα σχετικά ψευδή αφηγήματα είναι αντίστοιχα με αυτά που εξετάστηκαν τους προηγούμενους μήνες.
Παραπληροφόρηση με χρήση λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης
Το ποσοστό των αφηγημάτων κακόβουλης παραπληροφόρησης με χρήση υλικού που δημιουργήθηκε με λογισμικό AI εμφάνισε μικρή μείωση τον Σεπτέμβριο. Από τα 1,817 άρθρα fact-checking τα 78 περιλάμβαναν εξέταση θεμάτων με χρήση αυτής της τεχνικής για διασπορά κακόβουλης παραπληροφόρησης. Αυτό αντιστοιχεί στο 4% του συνόλου, επιστρέφοντας στο ίδιο ποσοστό που βρίσκονταν τους προηγούμενους μήνες με εξαίρεση τον Αύγουστο που ανέβηκε στο 5%.
Τα πιο αξιοσημείωτα ψευδή αφηγήματα τον Σεπτέμβριο αφορούσαν ένα deepfake βίντεο του Ιρλανδού Πρωθυπουργού Simon Harris, το οποίο τον έδειχνε να συγχαίρει Ιρλανδικές ομάδες κατά των μεταναστών καθώς και ένα βίντεο που έδειχνε τις αμήχανες αντιδράσεις εκπροσώπου ενός εκ των κομμάτων που έχασαν στις πρόσφατες τοπικές εκλογές στην Γερμανία.
Οι 4 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση
■ Μετανάστες από την Αϊτή στο Οχάιο των ΗΠΑ τρώνε γάτες, σκύλους και άλλα κατοικίδια των πολιτών
● Οι πρόσφατες πλημμύρες στην Κεντρική Ευρώπη αποδόθηκαν σε συστήματα γεωμηχανικής, χρήση του HAARP, chemtrails και σπορά σύννεφων
▲ Η Κάμαλα Χάρις χρησιμοποίησε ειδικά σκουλαρίκια-ακουστικά για να παίρνει έτοιμες τις απαντήσεις που έδινε στο debate με τον Ντόναλντ Τραμπ
◆ Στην Ιρλανδία, ένας χριστιανός δάσκαλος απολύθηκε από το σχολείο που δίδασκε και φυλακίστηκε 3 φορές επειδή αρνήθηκε να διδάξει την “ιδεολογία της ταυτότητας φύλου”
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Πολωνία:
Πλημμύρα στην Πολωνία προκλήθηκε από τις Τσεχικές αρχές.
Τσεχία:
Οι Ουκρανοί που μένουν στην Δημοκρατία της Τσεχίας δεν βοήθησαν τους τσέχους πολίτες να αντιμετωπίσουν τις πλημμύρες.
Ρουμανία:
Οι γονείς που δεν υπογράφουν το συμβόλαιο εκπαίδευσης των παιδιών τους, το οποίο επιτρέπει παρεμβάσεις στα παιδιά και αποθήκευση των βιομετρικών δεδομένων χωρίς συναίνεση θα αντιμετωπίζουν ποινές κοινωνικής εργασίας.
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
