Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Οι 36 οργανισμοί-μέλη του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, οι οποίοι συνεισέφεραν στοιχεία για την εν λόγω αναφορά, δημοσίευσαν συνολικά 1,675 άρθρα fact-checking μέσα στον Αύγουστο του 2024.Οι οργανισμοί ελέγχου γεγονότων που συνεισέφεραν υλικό γι’ αυτή την αναφορά: 5min, AFP, APA, Correctiv, Delfi, Demagog.cz, Demagog.pl, Demagog.sk, DPA, DW, Eesti Päevaleht, EFE Verifica, Ellinika Hoaxes, Fact Check Cyprus, FactReview, Faktabaari, Faktisk, FranceTV, Funky, Greece Fact Check, InfoVeritas, Lakmusz, Logically Facts, Maldita, Medizin transparent, Newtral, Oštro, PagellaPolitica/Facta, Polígrafo, Pravda, Re:Baltica, The Journal Fact-Check, Times of Malta, TjekDet, VerificaRTVE, Verificat. Θα βρείτε ολόκληρη την 39η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Η κακόβουλη παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης αυξήθηκε τον Αύγουστο στο 9% από το 7% που βρίσκονταν τον Ιούλιο. Αυτό είναι το μεγαλύτερο ποσοστό που έχει σημειωθεί σε αυτή την θεματολογία από την αρχή καταγραφής μέσω των αναφορών του EDMO και το μεγαλύτερο ποσοστό συγκριτικά με τα υπόλοιπα θέματα κακόβουλης παραπληροφόρησης που σημειώθηκαν αυτό τον μήνα. Η παραπληροφόρηση για θέματα που αφορούσαν την COVID-19 αυξήθηκε επίσης κατά 2 ποσοστιαίες μονάδες συγκριτικά με το χαμηλότερο καταγεγραμμένο επίπεδο που σημειώθηκε τον Ιούλιο. Η παραπληροφόρηση στα υπόλοιπα θέματα που παρακολουθούνται παρέμεινε σχεδόν σταθερή ή, σε κάποια θέματα, σημείωσε μικρή μείωση.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Αύγουστο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 146 άρθρα (9%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 119 άρθρα (7%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 99 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 91 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 79 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 73 άρθρα (4%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο Ισραήλ-Χαμάς – 55 άρθρα (3%)
Η κακόβουλη παραπληροφόρηση για την μετανάστευση εκμεταλλεύεται γεγονότα της επικαιρότητας για να ενισχύσει την ξενοφοβία, οδηγώντας σε περιστατικά βίας
Οι τυπικοί ισχυρισμοί που στοχοποιούν μετανάστες, τους παρουσιάζουν, συνολικά, ως εγκληματίες, ως ενάντιους των Δυτικών αξιών ή ευνοούμενους τοπικών κυβερνήσεων και της ΕΕ συγκριτικά με τους πολίτες των εκάστοτε κρατών. Πέρα από αυτούς τους ισχυρισμούς, ένα νέο κύμα ψευδών ισχυρισμών εκμεταλλεύεται δραματικά γεγονότα σε διάφορες χώρες κατηγορώντας μετανάστες για τους θανάτους που προκλήθηκαν.
Στα τέλη Ιουλίου έλαβε χώρα επίθεση με μαχαίρι στο Σάουθπορτ του Ηνωμένου Βασιλείου στην οποία δολοφονήθηκαν 3 παιδιά τα οποία βρίσκονταν σε μάθημα χορού. Ψευδείς ισχυρισμοί που κυκλοφόρησαν λίγες ώρες μετά το περιστατικό, ανέφεραν ότι ο δράστης ήταν μετανάστης που είχε αιτηθεί άσυλο στην χώρα. Οι εν λόγω ισχυρισμοί οδήγησαν σε πορείες ακροδεξιών ομάδων στις οποίες σημειώθηκαν βίαια επεισόδια με αποτέλεσμα τον τραυματισμό τουλάχιστον 50 αστυνομικών. Αντίστοιχο περιστατικό σημειώθηκε πέρυσι στο Δουβλίνο, με ακροδεξιούς ακτιβιστές να επιστρατεύουν ψευδείς ισχυρισμούς για να προκαλέσουν βίαιες αντιδράσεις. Αυτοί οι ισχυρισμοί μάλιστα διαμοιράστηκαν και από γνωστά δημόσια πρόσωπα όπως ο Elon Musk, ο ιδιοκτήτης του X, ο οποίος έκανε λόγο για “αναπόφευκτο εμφύλιο πόλεμο” στο Ηνωμένο Βασίλειο. Πολυάριθμοι ψευδείς ισχυρισμοί που σχετίζονταν με τις πορείες στην Αγγλία – συμπεριλαμβανομένων κατηγοριών εναντίον μεταναστών, στοχοποίηση αστυνομικών και θυματοποίηση ακροδεξιών που συμμετείχαν στις πορείες – κυκλοφόρησε σε πολλές χώρες της ΕΕ.
Επιπρόσθετα, αφηγήματα κακόβουλης παραπληροφόρησης εκμεταλλεύτηκαν την επίθεση με μαχαίρι σε 11χρονο αγόρι σε χωριό της Ισπανίας, παρουσιάζοντας το περιστατικό ως επίθεση μετανάστη χωρίς κανένα στοιχείο. Με βάση αυτούς τους ισχυρισμούς έγιναν καλέσματα για πορείες και τα εν λόγω αφηγήματα οδήγησαν σε έξαρση ρατσιστικών επιθέσεων και ρητορικής μίσους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αντίστοιχα, κυκλοφόρησε σε πολλές χώρες της ΕΕ ο ισχυρισμός ότι 4 παιδιά δολοφονήθηκαν μέσα σε λίγες ώρες στην Ισπανία. Αυτά τα περιστατικά – όπως επίσης και η τρομοκρατική επίθεση στο Ζόλινγκεν της Γερμανίας – χρησιμοποιήθηκαν από ακροδεξιές ομάδες για ενίσχυση ξενοφοβικών τάσεων και διασπορά θεωριών συνωμοσίας, όπως η θεωρία της “Μεγάλης Αντικατάστασης”, και πιο γενικά την ενίσχυση της άποψης ότι μετανάστες προσπαθούν να αποικίσουν την Ευρώπη.
Ολυμπιακοί Αγώνες, Αμερικανική πολιτική και εμβόλια
Τα αφηγήματα κακόβουλης παραπληροφόρησης που εντοπίστηκαν τον Ιούλιο σχετικά με τις προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ και τους Ολυμπιακούς Αγώνες σημείωσαν αύξηση.
Η τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων συνεχίζει να αποτελεί στόχο παραπληροφόρησης. Συγκεκριμένα στοχοποιήθηκε το δρώμενο που είχε ως στόχο να απεικονίσει δείπνο παγανιστικών θεών και το οποίο παρουσιάστηκε ψευδώς ως σχετικό με σατανισμό. Επίσης, το ίδιο σκηνικό στοχοποιήθηκε από ισχυρισμούς ομοφοβικής και τρανσφοβικής φύσης.
Η κακόβουλη παραπληροφόρηση για διεμφυλικές αθλήτριες οι οποίες συμμετέχουν σε αγωνίσματα γυναικών έφτασε την μέγιστη διάδοση μετά από αγώνα μποξ στον οποίο ιταλίδα πυγμάχος αποσύρθηκε από τον αγώνα εντός του πρώτου λεπτού. Ο σχετικός ισχυρισμός που κυκλοφόρησε ανέφερε ότι η πυγμάχος δέχτηκε υπερβολικά ισχυρό χτύπημα από την αντίπαλο της. Αυτό το περιστατικό ακολούθησαν ισχυρισμοί ότι η Αλγερινή πυγμάχος, Imane Khalif, είναι άντρας ή διεμφυλική γυναίκα και ο εν λόγω ψευδής ισχυρισμός ήταν ένας από τους πιο διαδεδομένους στην ΕΕ τον Αύγουστο. Οι ψευδείς ισχυρισμοί για το φύλο της αθλήτριας κυκλοφόρησαν επίσης από γνωστές προσωπικότητες όπως η συγγραφέας J.K. Rowling και ο Elon Musk, οι οποίοι μάλιστα συμπεριλήφθηκαν σε μήνυση που κατέθεσε η Khelif εναντίον της πλατφόρμας X μετά την λήψη του χρυσού μεταλλίου στους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Οι ψευδείς ισχυρισμοί στο πλαίσιο των προεκλογικών εκστρατειών στις ΗΠΑ στοχοποίησαν κατά βάση την υποψήφια του Δημοκρατικού κόμματος με μισογυνιστική ρητορική. Ψευδείς ισχυρισμοί προσπάθησαν να παρουσιάσουν την Καμάλα Χάρις ως σεξεργάτρια (με χρήση υλικού AI), την κατηγόρησαν ότι παραποιεί τις φωτογραφίες από τις δημόσιες εμφανίσεις της για να φαίνεται μεγαλύτερος αριθμός παρευρισκομένων και ότι παραδέχτηκε πως οι κλιματικές πολιτικές στοχεύουν στην μείωση του πληθυσμού. Όταν ανακοινώθηκε ότι ο Τιμ Γουόλς θα είναι ο υποψήφιος αντιπρόεδρος κυκλοφόρησαν ψευδείς ισχυρισμοί ότι θα ήταν πρόθυμος να προστατεύσει παιδόφιλους και ότι θα επέτρεπε απάτες στην εκλογική διαδικασία.
Η αύξηση της παραπληροφόρησης για την COVID-19 σχετίζεται κυρίως με αβάσιμους ισχυρισμούς περί σύνδεσης των εμβολίων με την διασπορά της νόσου Mpox, και άλλες θεωρίες συνωμοσίας.
Η κακόβουλη παραπληροφόρηση για τα υπόλοιπα θέματα δεν σημείωσε σημαντική εξέλιξη, καθώς εντοπίστηκαν τα ίδια αφηγήματα με αυτά που κυκλοφόρησαν τους προηγούμενος μήνες.
Παραπληροφόρηση με χρήση λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης
Το ποσοστό παραπληροφόρησης με χρήση υλικού που δημιουργήθηκε με λογισμικό AI παραμένει σταθερό τον Αύγουστο. Από τα 1,675 άρθρα fact-checking τα 80 περιλάμβαναν εξέταση θεμάτων με χρήση αυτής της τεχνικής για διασπορά κακόβουλης παραπληροφόρησης. Αυτό αντιστοιχεί στο 5% του συνόλου, αύξηση κατά 1 ποσοστιαία μονάδα συγκριτικά με τους προηγούμενους 3 μήνες.
Οι πιο σημαντικοί ψευδείς ισχυρισμοί που επιστρατεύουν υλικό που δημιουργήθηκε με χρήση AI τον Αύγουστο προωθούν ομοφοβικά και ισλαμοφοβικά αφηγήματα. Συγκεκριμένα, κυκλοφόρησε βίντεο με χρήση AI που δείχνει τον πρόεδρο της Γαλλίας, Εμανουέλ Μακρόν, να φιλάει στο στόμα έναν από τους σωματοφύλακες του, καθώς και εικόνες Βρετανών αστυνομικών να γονατίζουν μπροστά από μουσουλμάνους ιερείς. Επίσης παρατηρήθηκε και η αντίστροφη πρακτική, δηλαδή ψευδή αφηγήματα που αμφισβήτησαν την αυθεντικότητα των φωτογραφιών από τα θύματα του Σάουθπορτ ως εικόνες που δημιουργήθηκαν με χρήση AI.
Οι 4 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση
■ Η αλγερινή πυγμάχος, Imane Khalif, είναι άντρας
● Ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, αγόρασε το οινοποιείο του Στινγκ στην Τοσκάνη τον Ιούλιο του 2024.
▲ Ο ιός της ευλογιάς των πιθήκων μεταδίδεται μέσω των εμβολίων κατά της COVID-19.
◆ Το Ηνωμένο Βασίλειο απελευθερώνει βίαιους εγκληματίες από τις φυλακές για να αποδεσμεύσει χώρο για τους συλληφθέντες στις πορείες του Σάουθπορτ.
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Γαλλία:
Λόγω της σύλληψης του Πάβελ Ντούροφ, του ιδρυτή του Telegram, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ακύρωσαν την αγορά 80 αεροσκαφών Rafale από την Γαλλία
Πορτογαλία:
Οι Πορτογάλοι κινδυνεύουν λόγω του “Πορτογαλικού Ισλαμικού Κόμματος”
Γερμανία:
Ο καγκελάριος της Γερμανίας δήλωσε ότι ενδέχεται να ξαναχτιστεί το Τείχος του Βερολίνου
Ρουμανία:
Οι Ρουμάνοι που βρίσκονται στο εξωτερικό πρέπει να επιστρέψουν στην χώρα τους αν δεν θέλουν να χάσουν τα παιδιά τους
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
