Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Οι 34 οργανισμοί-μέλη του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, οι οποίοι συνεισέφεραν στοιχεία για την εν λόγω αναφορά, δημοσίευσαν συνολικά 1,750 άρθρα fact-checking μέσα στον Ιούνιο του 2024Οι οργανισμοί ελέγχου γεγονότων που συνεισέφεραν υλικό γι’ αυτή την αναφορά: AFP, APA, Correctiv, Demagog.cz, Demagog.pl, Demagog.sk, DPA, Eesti Päevaleht, EFE Verifica, Ellinika Hoaxes, Eurocomunicare, Fact Check Cyprus, Factcheck Vlaanderen, Faktabaari, Faktisk, Greece Fact Check, Källkritikbyrån, InfoVeritas, Lakmusz, Les Surligneurs, Logically Facts, Maldita, Medizin transparent, Newtral, Oštro, PagellaPolitica/Facta, Polígrafo, Pravda, Re:Baltica, The Journal Fact-Check, TjekDet, VerificaRTVE, Verificat, VRTNWS. Θα βρείτε ολόκληρη την 37η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Ο αριθμός των άρθρων που κατέρριψαν αφηγήματα κακόβουλης παραπληροφόρησης τα οποία στόχευσαν την ΕΕ είναι μικρότερος από τον Μάιο, όταν έφτασαν και τον μέγιστο αριθμό από την αρχή καταγραφής μέσω των αναφορών του EDMO. Ωστόσο το ποσοστό, συγκριτικά με τα υπόλοιπα αφηγήματα παραπληροφόρησης που εξετάζονται από τις αναφορές του EDMO, είναι ακόμα το μεγαλύτερο για 3ο συνεχόμενο μήνα. Το ποσοστό των αφηγημάτων κακόβουλης παραπληροφόρησης για την κλιματική αλλαγή και την μετανάστευση αυξήθηκαν κατά περίπου 2% το καθένα. Τα αφηγήματα παραπληροφόρησης για την κατάσταση στην Μέση Ανατολή μειώθηκαν σημαντικά, ενώ σε μικρότερο βαθμό μειώθηκαν και οι ψευδείς ισχυρισμοί για την COVID-19. Τα ποσοστά κακόβουλης παραπληροφόρησης για τον πόλεμο στην Ουκρανία και την LGBTQ+ κοινότητα παραμένουν σταθερά.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Ιούνιο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 209 άρθρα (12%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 148 άρθρα (8%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 146 άρθρα (8%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 135 άρθρα (8%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 78 άρθρα (4%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο Ισραήλ-Χαμάς – 67 άρθρα (4%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 39 άρθρα (2%)
Από αυτά τα άρθρα, 209 (12%) αφορούσαν παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση, 148 (8%) παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία, 146 (8%) παραπληροφόρηση που σχετίζεται με την κλιματική αλλαγή, 135 (8%) παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης, 78 (4%) παραπληροφόρηση που αφορούσε την COVID-19, 67 (4%) παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς και 39 (2%) παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας και θεμάτων που αφορούσαν έμφυλα ζητήματα.
Η κακόβουλη παραπληροφόρηση για υποτιθέμενη επέμβαση στις ψήφους και λοιπές απάτες αυξήθηκε κατά τη διάρκεια και μετά τις ευρωεκλογές
Σε συνέχεια των ψευδών ισχυρισμών που κυκλοφόρησαν τον Μάιο για υποτιθέμενο στήσιμο των ευρωεκλογών, εντοπίστηκαν περισσότεροι κατά τη διάρκεια και μετά τις εκλογές μεταξύ 6-9 Ιουνίου. Μεταξύ των ψευδών ισχυρισμών που εντοπίστηκαν περιλαμβάνονταν αναφορές για παρεμπόδιση εκλογικών διαδικασιών, αλλοίωση ψήφων, απάτες και διάφορες άλλες επιλήψιμες πρακτικές. Τα εν λόγω αφηγήματα εκμεταλλεύτηκαν τεχνικά λάθη στην κάλυψη των μέσων ενημέρωσης για τις ευρωεκλογές καθώς και προκαταρκτικά αποτελέσματα από τις εκλογές για να κάνουν πιο αληθοφανείς τους ισχυρισμούς που αναπαρήγαγαν. Ορισμένα από τα αφηγήματα κακόβουλης παραπληροφόρησης έκαναν λόγο για χειραγώγηση των εκλογών από κυβερνήσεις κρατών οι οποίες μάλιστα είχαν ως στόχο τον περιορισμό των ακροδεξιών κομμάτων.
Αυτή η κατηγορία αβάσιμων ισχυρισμών εντοπίστηκε σε αρκετές χώρες της ΕΕ και με μεγάλη συχνότητα.
Την ίδια στιγμή, η ΕΕ παρέμεινε στόχος αφηγημάτων κακόβουλης παραπληροφόρησης τα οποία χαρακτήριζαν τους θεσμούς της ως αυταρχικές οντότητες οι οποίες επιβάλουν άδικα μέτρα σε κράτη-μέλη καθώς και σε πολίτες.
Άλλα σχετικά αφηγήματα κακόβουλης παραπληροφόρησης
Η κακόβουλη παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία συνέχισε να εστιάζει στην κλιμάκωση της σύγκρουσης και ιδιαίτερα στη φερόμενη άμεση εμπλοκή των χωρών του ΝΑΤΟ ή της ΕΕ. Όπως και τους προηγούμενους μήνες, ψευδείς ισχυρισμοί αναφέρουν πως υπάρχουν αποδείξεις για τον θάνατο δυτικών στρατιωτών σε στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Ουκρανία, ότι πολιτικοί της ΕΕ ζητούν στρατιωτική θητεία, ή ακόμα ότι οι χώρες της ΕΕ την επιβάλλουν ή προετοιμάζονται για τον πόλεμο.
Άλλοι αβάσιμοι ή πλήρως κατασκευασμένοι ισχυρισμοί έκαναν αναφορά στη Δύση ως υποκινητή του Κρεμλίνου ή υπερβολικά υποστηρικτική προς τη Ρωσία και την οικονομική της εξέλιξη, εκμεταλλευόμενοι επίσης το τρέχον ευρωπαϊκό πρωτάθλημα ποδοσφαίρου.
Πολλοί ψευδείς ή παραπλανητικοί ισχυρισμοί προσπάθησαν να κατηγορήσουν μετανάστες για εγκλήματα σε διάφορες χώρες, ενισχύοντας τα αφηγήματα που τους παρουσιάζουν ως βίαιους ή ως άτομα που έχουν τάση στην εγκληματικότητα. Επιπλέον, στο πλαίσιο των διάφορων εκλογών, έγιναν αναφορές σε “ανάληψη εξουσίας” από μετανάστες καθώς, σύμφωνα με τους εν λόγω ισχυρισμούς, οι μετανάστες υπερβαίνουν αριθμητικά τους πολίτες και κερδίζουν εκλογές με τη βοήθεια συγκεκριμένων κομμάτων. Σύμφωνα με τα ίδια αφηγήματα, οι εθνικές κυβερνήσεις και η ΕΕ προτιμούν ή ευνοούν την ανεξέλεγκτη μετανάστευση.
Όπως συνέβη το περασμένο καλοκαίρι και τον χειμώνα, η εμφάνιση ακραίων θερμοκρασιών φέρνει μια αύξηση στην παραπληροφόρηση που σχετίζεται με το κλίμα. Τον Ιούνιο κυκλοφόρησαν διάφορα ψευδή αφηγήματα τα οποία αρνούνταν την κλιματική κρίση ή τις επιπτώσεις των ανθρώπινων ενεργειών στην εξέλιξη του φαινομένου.
Ψευδείς ισχυρισμοί που υπονόμευαν την υποστήριξη προς ακτιβιστές για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, τα ηλεκτρικά οχήματα ή τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είχαν αυξημένη συχνότητα τον Ιούνιο, ενώ εξακολουθούν να κυκλοφορούν αφηγήματα παραπληροφόρησης που στοχεύουν μέτρα αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής στο πλαίσιο διαμαρτυριών των αγροτών, καθώς και διάφορες γνωστές θεωρίες συνωμοσίας.
Δεδομένου ότι ο Ιούνιος είναι ο Μήνας Υπερηφάνειας, ορισμένες ψευδείς ιστορίες – αν και λιγότερες από πέρυσι – στόχευσαν την LGBTQ+ κοινότητα. Τα εν λόγω αφηγήματα παραπληροφόρησης ανέφεραν ότι γίνονται προσπάθειες “κατήχησης” και διαφθοράς παιδιών από την LGBTQ+ κοινότητα. Επίσης κυκλοφόρησαν ισχυρισμοί για υποτιθέμενη πολιτική βούληση από “ελίτ” για εκχώρηση ειδικών προνομίων στην κοινότητα την οποία τα εν λόγω αφηγήματα κατηγορούν αβάσιμα ως σχετιζόμενη με παιδοφιλικές τάσεις.
Ποδόσφαιρο, σημαίες και προπαγάνδα
Δεδομένης της απήχησης του Ευρωπαϊκού πρωταθλήματος ποδοσφαίρου, τον Ιούνιο κυκλοφόρησαν αφηγήματα που εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός για να προωθήσουν παραπληροφόρηση που σχετίζεται με τα θέματα που καλύψαμε στις προηγούμενες διαφάνειες. Αντίστοιχες εκδηλώσεις τείνουν να αποτελούν στόχο από κόμβους παραπληροφόρησης.
Συγκεκριμένα, εκτός από ένα ευρέως διαδεδομένο, επεξεργασμένο, βίντεο που φαινόταν να δείχνει φιλάθλους να επαινούν τον Πούτιν, άλλοι χρησιμοποίησαν σημαίες για να διογκώσουν την στήριξη προς τη Ρωσία και να υπονομεύσουν την υποστήριξη προς την Ουκρανία. Για παράδειγμα, ψευδείς ισχυρισμοί ανέφεραν ότι η σημαία των φιλορώσων αυτονομιστών από την ανατολική Ουκρανία ήταν ορατή κατά τη διάρκεια ενός ποδοσφαιρικού αγώνα ή ότι η UEFA απαγόρευσε τη σημαία της Σλοβακίας από τους αγώνες του Euro 2024 λόγω της ομοιότητας της με τη ρωσική.
Η UEFA κατηγορήθηκε επίσης ότι διέταξε τους αρχηγούς των ομάδων του διαγωνισμού να φορούν περιβραχιόνια με τα χρώματα του ουράνιου τόξου, ισχυρισμός ο οποίος είναι σε συμφωνία με το αφήγημα περί ευνοϊκής μεταχείρισης θεσμών προς την LGBTQ+ κοινότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, στην Ελλάδα, κυκλοφόρησε ψηφιακά επεξεργασμένη σημαία του ουράνιου τόξου στην οποία προστέθηκε το λογότυπο του κυβερνώντος κόμματος. Αντίστοιχα, στην Ισπανία κυκλοφόρησε ο ψευδής ισχυρισμός ότι η ισπανική σημαία αντικαταστάθηκε από αυτή του ουράνιου τόξου στο Κοινοβούλιο της Ανδαλουσίας.
Παραπληροφόρηση με χρήση λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης
Το ποσοστό παραπληροφόρησης με χρήση υλικού που δημιουργήθηκε με λογισμικό AI παραμένει σταθερό τον Ιούνιο. Από τα 1,750 άρθρα fact-checking τα 67 περιλάμβαναν εξέταση θεμάτων με χρήση αυτής της τεχνικής για διασπορά κακόβουλης παραπληροφόρησης. Αυτό αντιστοιχεί στο 4% του συνόλου το ίδιο με τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο.
Αν και ο αριθμός φαίνεται να είναι αρκετά χαμηλός – όπως ήταν και τους προηγούμενους μήνες – το ψευδές περιεχόμενο που εκμεταλλεύεται εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης μπορεί μερικές φορές να είναι ιδιαίτερα δύσκολο στον εντοπισμό. Για παράδειγμα, η ιστορία περί απαγόρευσης των σλοβακικών σημαιών από το Euro 2024 χρησιμοποίησε ένα βίντεο, τροποποιημένο με λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης, και κλωνοποίηση φωνής, το οποίο παρουσιάστηκε ως υλικό από έγκυρο πρακτορείο ειδήσεων.
Οι 4 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση
■ Ο Τζο Μπάιντεν προσπάθησε να καθίσει σε ανύπαρκτη καρέκλα κατά τη διάρκεια της εορτασμού της επετείου απόβασης στη Νορμανδία
● Ρουμάνοι φίλαθλοι ποδοσφαίρου φώναζαν συνθήματα υπέρ του Πούτιν σε αγώνα του Euro 2024
▲ Δικαστήριο των ΗΠΑ αποφάσισε ότι τα εμβόλια κατά της COVID-19 δεν ήταν εμβόλια
◆ Ο Ζελένσκι αγόρασε ξενοδοχείο-καζίνο στη Κύπρο
★ Πληθώρα δημοσιευμάτων (βίντεο, εικόνες, άρθρα κλπ) ισχυρίζονταν πως οι ευρωεκλογές ήταν στημένες
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Γαλλία:
Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής καμπάνιας, η “απελπισία” ώθησε πολιτικούς στο να υποσχεθούν 100 ευρώ σε κάθε ψηφοφόρο αν ψηφίσει τον Μακρόν.
Ισπανία:
Η Γαλλία θέσπισε απαγόρευση κυκλοφορίας μετά από διαμαρτυρίες ακροαριστερών ομάδων λόγω των αποτελεσμάτων στις ευρωεκλογές για το κόμμα της Μαριν Λε Πεν.
Τσεχία:
Τα μέσα ενημέρωσης δεν έκαναν καμία αναφορά στα θύματα σλοβακικής καταγωγής από την σύγκρουση τρένου στην τσεχική πόλη Παρντούμπιτσε. Ανέφεραν μόνο ότι πέθαναν δύο ουκρανοί, κατηγορώντας την Ρωσία για το ατύχημα
Εσθονία:
Το μετρό του Κιέβου σχεδίασε μια ειδική κάρτα μεταφορών για τον μήνα περηφάνιας η οποία δείχνει δυο άντρες να φιλιούνται.
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
