Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Για την 32η αναφορά του EDMO χρησιμοποιήθηκαν 1,490 άρθρα fact-checking από 34 Οργανισμούς και η περίοδος που καλύπτουν είναι 1-31 Ιανουαρίου.Οι οργανισμοί που συμμετείχαν στην 32η αναφορά: AFP, Correctiv, Check4facts, Delfi, Demagog.cz, Demagog.pl, DPA, DW, Eesti Päevaleht, EFE Verifica, Ellinika Hoaxes, Eurocomunicare, Fact Check Cyprus, Factcheck Vlaanderen, FactReview, Faktabaari, Faktisk, Funky, Greece Fact Check, Källkritikbyrån, Knack, Lakmusz, Maldita, Medizin transparent, Newtral, Oštro, PagellaPolitica/Facta, Polígrafo, Pravda, Re:Baltica, The Journal Fact-Check, TjekDet, Verifica RTVE, Verificat Θα βρείτε ολόκληρη την 32η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Η παραπληροφόρηση για τον πόλεμο στην Μέση Ανατολή μειώθηκε περισσότερο από το μισό συγκριτικά με τον Δεκέμβριο, φτάνοντας σε νέο κατώτατο όριο μετά από μήνες σταδιακά μειωμένης προσοχής. Η παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή μειώθηκε κατά δύο ποσοστιαίες μονάδες τον Ιανουάριο και η παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση μειώθηκε κατά 3%. Τα υπόλοιπα θέματα που παρακολουθούνται από το EDMO παρέμειναν κατά βάση σταθερά.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Ιανουάριο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 118 άρθρα (8%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 98 άρθρα (7%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 91 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 88 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 81 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο Ισραήλ-Χαμάς – 68 άρθρα (5%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 11 άρθρα (1%)
Παραπληφόρηση σχετικά με τις κινητοποιήσεις αγροτών
Αγρότες σε πολλές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ξεκίνησαν ένα νέο κύμα διαδηλώσεων τον Ιανουάριο, το οποίο ακολούθησε μια περίοδο μικρότερων διαδηλώσεων τους προηγούμενους μήνες. Αυτές τις διαδηλώσεις συνόδευσε μια αύξηση σχετικής παραπληροφόρησης.
Αρκετά ψευδή δημοσιεύματα άρχισαν να διογκώνουν την έκταση των διαδηλώσεων, χρησιμοποιώντας παλιό και άσχετο οπτικοακουστικό υλικό το οποίο συνέδεαν με τις κινητοποιήσεις στην Γαλλία και την Γερμανία, τις δύο χώρες όπου ξεκίνησαν πρόσφατα νέο κύκλο πορειών. Αυτή η τεχνική χρησιμοποιήθηκε επίσης για την διασπορά ανυπόστατων ισχυρισμών περί συμμετοχής γερμανικών τανκ στις πορείες για να βοηθήσουν τους διαδηλωτές να βανδαλίσουν κυβερνητικά κτίρια στη Γερμανία. Συνοδευόμενοι ισχυρισμοί περιλάμβαναν κλιμάκωση της κατάστασης με βοήθεια από άλλες χώρες, ή και προσπάθειες παύσης των διαδηλώσεων, ακόμα και με βίαια μέτρα, για παράδειγμα κράτηση αγροτών από την αστυνομία υπό την απειλή όπλου.
Στη Γερμανία, μετά την αποκάλυψη μυστικής συνάντησης του ακροδεξιού κόμματος AfD με νεοναζί (η συνάντηση περιλάμβανε συζήτηση για σχέδια μαζικής απέλασης μεταναστών και γερμανών πολιτών που “δεν έχουν ενσωματωθεί” στην γερμανική κοινωνία) από το Correctiv – έναν οργανισμό-μέλος του δικτύου ελέγχου γεγονότων του EDMO, ξεκίνησαν διαδηλώσεις πολιτών κατά της ακροδεξιάς. Τα βίντεο από αυτές τις μαζικές πορείες παρουσιάστηκαν ως πορείες αγροτών. Παράλληλα, πραγματικά βίντεο από πορείες κατά του AfD αμφισβητήθηκαν με ψευδής ισχυρισμούς για επεξεργασία των βίντεο, ώστε να φαίνεται ότι οι αριθμοί των συμμετεχόντων ήταν μεγαλύτεροι ή ότι υπήρχαν διαδηλωτές που πληρώθηκαν για να συμμετάσχουν. Συνολικά υπήρξε προσπάθεια παρουσίασης των εν λόγω διαδηλώσεων ως μικρότερες απ’ ότι ήταν στην πραγματικότητα.
Οι διαδηλώσεις των αγροτών χρησιμοποιήθηκαν για να κυκλοφορήσουν αφηγήματα κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης και συνωμοσιολογικοί ισχυρισμοί ή μηνύματα Ρωσικής προπαγάνδας. Για παράδειγμα, κυκλοφόρησε ο ισχυρισμός ότι αγρότες στη Γερμανία διαδήλωσαν επειδή η κυβέρνηση “στέλνει όλα τα λεφτά στην Ουκρανία” ή επενδύει υπερβολικούς πόρους στην υποστήριξη της χώρας και των μεταναστών πολέμου. Επίσης κυκλοφόρησε σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες ο ψευδής ισχυρισμός ότι η Ρωσική πρεσβεία στο Βερολίνο άνοιξε την σειρήνα της για να δείξει υποστήριξη στους διαδηλωτές. Στην Ουγγαρία, τις διαδηλώσεις εκμεταλλεύτηκε ακροδεξιό δημόσιο πρόσωπο το οποίο ισχυρίστηκε πως αγρότες διαδήλωσαν στην Ολλανδία επειδή η κυβέρνηση “σχεδιάζει την εκμετάλλευση οικοπέδων για κατοίκηση πάνω σε χωράφια που πήρε από αγρότες για να αντιμετωπίσει την κρίση διαθέσιμων κατοικιών λόγω ακραίων πολιτικών υποδοχής μεταναστών.”
Αφηγήματα παραπληροφόρησης για την Ευρωπαϊκή Ένωση και την κλιματική αλλαγή
Όπως εξετάστηκε στην προηγούμενη μηνιαία αναφορά και σε πρόσφατη σχετική έρευνα του EDMO, τα αφηγήματα παραπληροφόρησης για την κλιματική αλλαγή έχουν εκμεταλλευτεί πρόσφατα τις χαμηλές θερμοκρασίες. Συγκεκριμένα, κυκλοφόρησε ο ισχυρισμός ότι τα ηλεκτροκίνητα οχήματα δεν είναι λειτουργικά σε χαμηλές θερμοκρασίες ενώ ο κρύος καιρός αποδεικνύει πως δεν υπάρχει κλιματική αλλαγή ή πως δεν σχετίζεται με τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Αυτά τα αφηγήματα κυκλοφόρησαν με ακόμα πιο ακραίους ισχυρισμούς τον Ιανουάριο.
- Αναφορικά με τους συνηθισμένους ισχυρισμούς άρνησης της κλιματικής αλλαγής: Σε πολλές χώρες κυκλοφόρησε ευρέως τον Ιανουάριο ο ψευδής ισχυρισμός ότι στο Dubai εμφανίστηκε ισχυρή χιονόπτωση, ενώ οι ακραίες καιρικές συνθήκες στην Νορβηγία οδήγησαν στο άμεσο πάγωμα ζώων ενώ περπατούσαν.
- Αναφορικά με τα ηλεκτροκίνητα οχήματα: Ψευδείς ισχυρισμοί έκαναν λόγο για εικαζόμενες ανεξάντλητες πηγές ενέργειας για τροφοδοσία οχημάτων (με χαρακτηριστικό παράδειγμα της μηχανές αέναης ενέργειας οι οποίες λειτουργούν με χρήση μαγνητών και υδρογόνου) των οποίων τη χρήση εμποδίζει η παγκόσμια “ελίτ”. Άλλοι ψευδείς ισχυρισμοί ανέφεραν πως στην πραγματικότητα τα ηλεκτροκίνητα οχήματα δεν χρησιμοποιούνται τόσο συχνά στον “πολιτισμένο κόσμο” και πως στις ΗΠΑ υπάρχει έλλειψη. Επιπρόσθετα, κυκλοφόρησε ο ισχυρισμός ότι τα ηλεκτροκίνητα οχήματα είναι περισσότερο ρυπογόνα από τα βενζινοκίνητα.
Σε αυτό το πλαίσιο, κυκλοφόρησαν επίσης πολλά δημοσιεύματα με τον ισχυρισμό ότι η οδηγία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το όριο ζωής των οχημάτων θα απαγορεύσει την επισκευή αυτοκινήτων και θα υποχρεώνει τους πολίτες να αγοράζουν νέα αυτοκίνητα όταν τα προηγούμενα εμφανίσουν βλάβη. Αντίστοιχοι ισχυρισμοί έκαναν λόγο για κλείσιμο ολόκληρων βιομηχανιών για αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Στην Ισπανία, ενώ το ανατολικό κομμάτι της χώρας βιώνει σοβαρή ξηρασία, επανακυκλοφόρησαν παλιές θεωρίες συνωμοσίας για υποτιθέμενη πρόθεση της κυβέρνησης να αδειάσει τα φράγματα της χώρας.
Ψευδείς ισχυρισμοί αναφορικά με τους πολέμους σε Ουκρανία και Λωρίδα της Γάζας
Οι ψευδείς ισχυρισμοί για τον πόλεμο στην Ουκρανία εμφάνισαν ποικιλία τον Ιανουάριο. Ο ανυπόστατος ισχυρισμός με την μεγαλύτερη διάδοση ήταν πως ο Ουκρανός Πρόεδρος Ζελένσκι αγόρασε μια βίλα η οποία ανήκε σε γνωστό Ναζί, ενισχύοντας το αφήγημα ότι οι Ουκρανοί – και όσοι τους υποστηρίζουν – είναι Ναζί. Ο Ζελένσκι κατηγορήθηκε επίσης για προσπάθεια προσάρτησης Ρωσικού εδάφους στην Ουκρανία, για δολοφονία δημοσιογράφων και πώληση Ουκρανικού εδάφους σε δυτικές χώρες. Επιπρόσθετα, κυκλοφόρησαν αβάσιμοι ισχυρισμοί οι οποίοι έδιναν την εντύπωση σημαντικής κλιμάκωσης της σύγκρουσης με την Ρωσία, όπως για παράδειγμα υποτιθέμενη κινητοποίηση Ουκρανών πολιτών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, εμπλοκή αξιωματούχων από χώρες μέλη του NATO και άμεση σύγκρουση μεταξύ Ρωσίας και ΗΠΑ.
Ο βασικός ψευδής ισχυρισμός που κυκλοφόρησε και σχετιζόταν με τον πόλεμο μεταξύ Ισραήλ και Χαμάς αφορούσε υποτιθέμενη αποκάλυψη τούνελ κάτω από συναγωγή στην Νέα Υόρκη για την διακίνηση και κακοποίηση παιδιών. Επίσης κυκλοφόρησε ψευδής ισχυρισμός που επιστράτευσε εικόνες οι οποίες υποτίθεται πως έδειχναν αμερικανικό πλοίο να δέχεται επίθεση από πύραυλο των Χούθι, προωθώντας αντισημιτικά μηνύματα και ενισχύοντας αβάσιμους φόβους για κλιμάκωση της σύγκρουσης.
Πέρα από τα γνωστά ψευδή αφηγήματα τα οποία παρουσιάζουν μετανάστες ως αντισημίτες, βίαιους, ασύμβατους με τις αξίες του δυτικού κόσμου και πως αντιμετωπίζονται καλύτερα από τις αρχές σε σχέση με τους Ευρωπαίους πολίτες, κυκλοφόρησαν ψευδείς ισχυρισμοί για μέτρα που υποτίθεται πως έλαβαν ευρωπαϊκές χώρες για την μετανάστευση. Πέρα από περιπτώσεις πολιτικών οι οποίοι υπερεκτίμησαν τους αριθμούς των μεταναστών στις χώρες τους, κυκλοφόρησαν ψευδείς ισχυρισμοί για απέλαση μεταναστών από την Γερμανία στην Ισπανία, για απαγόρευση κατασκευής τζαμιών στην Γαλλία και υποχρέωση από τις αρχές στην Δανία για εκμάθηση μουσουλμανικών προσευχών από παιδιά στα σχολεία.
Φαινόμενα εμφάνισης θεωριών συνωμοσίας από γεγονότα της επικαιρότητας
Μετά την διεξαγωγή της ετήσιας συνάντησης του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στο Ντάβος τον Ιανουάριο του 2024, κυκλοφόρησε ως πραγματικό ένα σατυρικό βίντεο το οποίο υποτίθεται πως δείχνει έναν κωμικό να προσβάλει τον πρόεδρο του οργανισμού στη σκηνή της εκδήλωσης. Επίσης, κυκλοφόρησαν γνωστές θεωρίες συνωμοσίας με κατηγορίες για προσπάθειες κατάλυσης της δημοκρατίας και επιβολής νέας πανδημίας της “ασθένειας Χ” από το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ.
Μια άλλη περίπτωση εκμετάλλευσης πραγματικών γεγονότων για διασπορά παραπληροφόρησης ήταν και η δημοσίευση εγγραφων που σχετιζόταν με την διακίνηση και κακοποίηση ανθρώπων από τον Jeffrey Epstein. Αυτά τα έγγραφα χρησιμοποιήθηκαν για να κατηγορηθούν ψευδώς για εγκλήματα άνθρωποι οι οποίοι απλώς αναφέρονταν σε αυτά (ή δεν αναφέρονταν καν). Σε άλλες περιπτώσεις υπήρξαν δημοσιεύματα που επιστράτευσαν επίπλαστες λίστες πελατών του Epstein ή άλλες ψευδείς ιστορίες για πρόσωπα της δημοσιότητας τα οποία παρουσιάζονταν ως εγκληματίες.
Παραπληροφόρηση με χρήση λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης
Το ποσοστό παραπληροφόρησης με χρήση υλικού που δημιουργήθηκε με λογισμικό AI είναι χαμηλό και σταθερό. Από τα 1,490 άρθρα fact-checking, τα 59 αφορούσαν αυτή την κατηγορία παραπληροφόρησης. Αυτό μεταφράζεται σε 4% των συνολικών θεμάτων, το οποίο είναι κοντά στα ίδια επίπεδα με τους προηγούμενους μήνες.
Τον Ιανουάριο οι ψευδείς ισχυρισμοί που αφορούσαν την χρήση AI συμπεριλάμβαναν υποτιθέμενες φωτογραφίες από αγρότες που συμμετείχαν στις διαδηλώσεις, αμερικανούς πολιτικούς (για παράδειγμα την Nikki Haley να βρίσκεται στην φυλακή, και φωτογραφίες με τον Donald Trump και τον Jeffrey Epstein), και επεξεργασμένα βίντεο τα οποία έδειχναν τον Πύργο του Άιφελ να καίγεται.
Οι 4 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση
■ Όλα τα ηλεκτροκίνητα οχήματα στην Νορβηγία, ή τουλάχιστον η συντριπτική πλειοψηφία τους, ακινητοποιήθηκαν από τον κρύο καιρό, αποκλείοντας την κυκλοφορία στο Όσλο.
● Ο Ουκρανός Πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι αγόρασε μια βίλα κοντά στο Βερολίνο η οποία ανήκε στον Υπουργό Προπαγάνδας της Ναζιστικής Γερμανίας Τζόσεφ Γκέμπελς.
▲ Βίντεο και εικόνες από φορτία ανθρωπιστικής βοήθειας για την Γάζα να καταστρέφονται ή να θάβονται στην έρημο.
◆ Η Ρώσικη πρεσβεία στο Βερολίνο άνοιξε την σειρήνα της σε ένδειξη υποστήριξης στους αγρότες που διαδήλωναν.
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Φινλανδία:
Ο Anthony Blinken είπε πως αν ο Mika Aaltola (ένας από τους υποψήφιους για τις προεδρικές εκλογές) δεν εκλεγεί, οι ΗΠΑ θα επανεξετάσουν την συμμετοχή της Φινλανδίας στο ΝΑΤΟ.
Ιρλανδία:
Επερχόμενο δημοψήφισμα θα προτείνει την αφαίρεση των γυναικών από το σύνταγμα.
Γερμανία:
Κατά την διάρκεια των πρόσφατων πλημμύρων, κανένας, ούτε καν χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν προσφέρθηκαν να βοηθήσουν τη Γερμανία.
Ισπανία:
Γυναίκες διαδηλώνουν στην Φινλανδία κατά των ανδρών που παντρεύονται μόνο μια γυναίκα.
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
