Στο πλαίσιο εξέτασης των τάσεων παραπληροφόρησης στην Ευρώπη, το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) μαζεύει στοιχεία από όλα τα μέλη του στην Ευρώπη αναφορικά με την θεματολογία που κάλυψαν τον προηγούμενο μήνα. Αυτή η αναφορά περιέχει οπτικοποιημένα στοιχεία για το ποιά θέματα απασχόλησαν τους οργανισμούς fact-checking στην Ευρώπη και δίνουν μια συνολική εικόνα των αφηγημάτων παραπληροφόρησης που περνάνε εθνικά σύνορα και εμφανίζονται με διαφορετικές μορφές σε πολλαπλές χώρες. Δεδομένου του ενδιαφέροντος που εμφανίζει αυτή η συνολική προσέγγιση στην ταυτοποίηση των τάσεων παραπληροφόρησης ανά διαφορετικές χρονικές περιόδους, ως FactReview παρουσιάζουμε αυτά τα στοιχεία στα ελληνικά με συνοπτική περιγραφή ώστε να υπάρχει η δυνατότητα, για όποιον ενδιαφέρεται, παρακολούθησης της κατάστασης διασποράς ψευδών ισχυρισμών στην Ευρώπη.
Τα δεδομένα της αναφοράς και τα θέματα παραπληροφόρησης
Για την 31η αναφορά του EDMO χρησιμοποιήθηκαν 1,416 άρθρα fact-checking από 34 Οργανισμούς και η περίοδος που καλύπτουν είναι 1-31 Δεκεμβρίου.Οι οργανισμοί που συμμετείχαν στην 31η αναφορά: 15Min, AFP, Correctiv, Delfi, Demagog.cz, Demagog.pl, Demagog.sk, DPA, Eesti Päevaleht, EFE Verifica, Ellinika Hoaxes, Eurocomunicare, Fact Check Cyprus, Factcheck Vlaanderen, FactReview, Faktisk, FranceTV, Funky, Greece Fact Checking, Källkritikbyrån, Knack, Lakmusz, Maldita, Medizin transparent, Newtral, Nieuwscheckers, Oštro, PagellaPolitica/Facta, Polígrafo, Re:Baltica, The Journal Fact-Check, TjekDet, Verifica RTVE, Verificat Θα βρείτε ολόκληρη την 31η αναφορά του EDMO στα αγγλικά εδώ και στα ελληνικά εδώ.
Το ποσοστό της παραπληροφόρησης σχετικά με την κρίση στην Μέση Ανατολή μειώνεται σημαντικά για δεύτερο συνεχόμενο μήνα. Το ποσοστό έπεσε από 36% τον Οκτώβριο, σε 24% τον Νοέμβριο και 11% τον Δεκέμβριο, πιθανότατα ως αποτέλεσμα της μεγάλης έκθεσης του κοινού στο θέμα μέσω των ΜΜΕ η οποία οδήγησε σε “κανονικοποίηση” της κατάστασης από την οπτική των πολιτών. Η παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή διπλασιάστηκε από τον προηγούμενο μήνα, από 5% τον Νοέμβριο σε 10% τον Δεκέμβριο. Το ίδιο συνέβη, σε εύρος 2 μηνών σε αυτή την περίπτωση, και για την παραπληροφόρηση που αφορά την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία αυξήθηκε από το 4% τον Οκτώβριο σε 8% τον Δεκέμβριο. Η παραπληροφόρηση για τον πόλεμο στην Ουκρανία και το μεταναστευτικό αυξήθηκε κατά μερικές μονάδες. Τα ποσοστά παραπληροφόρησης σε άλλα θέματα τα οποία παρακολουθούνται από το EDMO παρέμειναν σχετικά σταθερά.
Ενδεικτικά, κάποια από τα θέματα που καλύφθηκαν τον Δεκέμβριο είναι τα εξής:
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο Ισραήλ-Χαμάς – 158 άρθρα (11%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή – 139 άρθρα (10%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία – 116 άρθρα (8%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση – 108 άρθρα (8%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με την πανδημία της COVID-19 – 89 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση σχετικά με θέματα μετανάστευσης – 81 άρθρα (6%)
- Παραπληροφόρηση κατά της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας – 20 άρθρα (1%)
Παραπληφόρηση περί επιθέσεων σε θρησκευτικές γιορτές
Τον Δεκέμβριο οι οργανισμοί fact-checking στο δίκτυο του EDMO εντόπισαν πολλές αναπαραγωγές δημοσιευμάτων τα οποία διατείνονταν ψευδώς ότι ο θεσμός των Χριστουγέννων δεχόταν επίθεση. Ένας από αυτούς τους ισχυρισμούς οι οποίοι έγιναν viral στην Ευρωπαϊκή Ένωση ανέφερε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απαγόρευσε την χρήση του όρου “Χριστούγεννα”. Αυτός ο ισχυρισμός κυκλοφόρησε και τα προηγούμενα χρόνια, αλλά κυκλοφόρησε εκ νέου το 2023 κατά την περίοδο των εορτών.
Άλλοι ισχυρισμοί που κυκλοφόρησαν σε διάφορες περιοχές ανά την Ευρώπη με παρόμοιο περιεχόμενο:
- Στην Γαλλία, ένα βίντεο deepfake που δημιουργήθηκε μέσω τεχνητής νοημοσύνης παρουσίαζε τον Πρόεδρο Εμμανουέλ Μακρόν να ανακοινώνει ότι τα χριστούγεννα δεν θα είναι πλέον εθνική εορτή.
- Στην Ουγγαρία κυκλοφόρησε μια ψευδής ιστορία για απόφαση του δήμου Βερολίνου να απαγορεύσει τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα σε μαγαζιά ανά την πόλη. Σύμφωνα με τους χρήστες που αναπαρήγαγαν τον ισχυρισμό, η απόφαση λήφθηκε για να προστατέψει τις ευαισθησίες όσων μεταναστών δεν ήταν χριστιανοί.
- Στην Ιρλανδία, το δημοτικό συμβούλιο του Δουβλίνου κατηγορήθηκε ψευδώς ότι μετονόμασε την πρωτοβουλία “Χριστουγεννιάτικα Φώτα” σε “Χειμωνιάτικα Φώτα”, σύμφωνα με τους χρήστες που αναπαρήγαγαν τον ισχυρισμό, για να μην προσβάλει όσους δεν είναι χριστιανοί.
Παραπληφόρηση σχετικά με ηλεκτρικά οχήματα και την κλιματική αλλαγή
Η περίοδος χαμηλών θερμοκρασιών έφερε ένα κύμα ψευδών ισχυρισμών για υποτιθέμενες κακές επιδόσεις ηλεκτρικών οχημάτων.
Αυτά τα οχήματα έχουν κατηγορηθεί, εσφαλμένα, για παραγωγή περισσότερων εκπομπών ή ως περισσότερο έμφλεκτα από τα οχήματα που χρησιμοποιούν μηχανές εσωτερικής καύσης. Το βασικό αφήγημα στην εξεταζόμενη περίοδο αφορούσε την κακή απόδοση των ηλεκτρικών οχημάτων σε κρύο καιρό.
Ένας από τους ψευδείς ισχυρισμούς με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρώπη τον Δεκέμβριο είναι μια εικόνα από αυτοκίνητα τα οποία έχουν αποκλειστεί στο χιόνι. Σύμφωνα με τα κείμενα που συνοδεύουν τις αναρτήσεις, η εικόνα δείχνει ηλεκτρικά αυτοκίνητα στην Γερμανία των οποίων οι μπαταρίες σταμάτησαν να λειτουργούν λόγω του κρύου οδηγώντας σε μποτιλιάρισμα. Ωστόσο ο ισχυρισμός είναι ψευδής. Ευρύτερα, νέα σχετικά με τον κρύο καιρό σε διαφορετικές περιοχές της Ευρώπης έχουν χρησιμοποιηθεί από αρνητές της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής για να χαρακτηρίσουν την κλιματική αλλαγή ως απάτη, ενώ ταυτόχρονα αναπαράγουν την θέση ότι τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης ενισχύουν αβάσιμο πανικό για την κατάσταση του κλίματος.
Εκμετάλλευση δημόσιων προσώπων με χρήση τεχνολογίας deepfake
Σε πολλές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχει παρατηρηθεί ένα ιδιαίτερο είδος απάτης τους τελευταίους μήνες το οποίο έγινε viral τον Δεκέμβριο σε διάφορες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης: η εικόνα δημοφιλών προσώπων χρησιμοποιήθηκε χωρίς την έγκριση τους για να προωθήσει ψευδή οικονομικά προϊόντα, συχνά με χρήση τεχνολογίας deepfake και τεχνητής νοημοσύνης για σύνθεση ψεύτικων βίντεο. Η λίστα με τα δημόσια πρόσωπα που χρησιμοποιήθηκαν σε τέτοιες περιπτώσεις παραπληροφόρησης περιλαμβάνει πολιτικούς (συμπεριλαμβανομένων τωρινών και πρώην πρωθυπουργών όπως η Giorgia Meloni και ο Andrej Babiš), τραγουδιστές, δημοσιογράφους και ηθοποιούς. Σε διάφορες χώρες έγιναν επίσης viral τον Δεκέμβριο απάτες με προώθηση ψευδών Χριστουγεννιάτικων προϊόντων.
Χρήση λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης στο πλαίσιο παραπληροφόρησης
Πέρα από τις περιπτώσεις παραπληροφόρησης με χρήση τεχνητής νοημοσύνης που αναφέραμε ήδη, με τον Emmanuel Macron να ανακοινώνει ότι τα Χριστούγεννα δεν θα είναι πλέον δημόσια αργία και τις viral απάτες στα social media, εντός του Δεκεμβρίου εντοπίστηκαν και άλλες σημαντικές περιπτώσεις παραπληροφόρησης με χρήση ΑΙ. Σε αυτές περιλαμβάνονται οι εξής:
- Στην Ιρλανδία, μια εικόνα AI η οποία δείχνει μια άστεγη λευκή μητέρα με παιδιά χρησιμοποιήθηκε για να εντείνει τις κοινωνικές αναταραχές εναντίον των μεταναστών στο πλαίσιο της στεγαστικής κρίσης που αντιμετωπίζει η χώρα.
- Στην Τσεχία, κυκλοφόρησε ηχητικό αρχείο που δημιουργήθηκε από τεχνητή νοημοσύνη (deepfake) και παρουσιάστηκε ως ηχογράφηση του Volodymyr Zelensky να συζητάει με την σύζυγο του και να παραπονιέται για πολιτικούς δυτικών χωρών (συμπεριλαμβανομένου του Joe Biden) καθώς και να απορρίπτει πολιτικές κατά της διαφθοράς.
- Σε πολλές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης κυκλοφόρησαν εικόνες AI οι οποίες υποτίθεται πως έδειχναν αποθήκες όπλων κάτω από το νοσοκομείο Shifa στην Γάζα.
Αναφορικά με τον όγκο της παραπληροφόρησης που σχετίζεται με την χρήση λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης, το ποσοστό είναι ακόμα χαμηλό (48 άρθρα από τα συνολικά 1,407, δηλαδή 3%) και σχετικά παρόμοιο με το ποσοστό που σημειώθηκε τον Νοέμβριο (4%)
Οι 4 ιστορίες με την μεγαλύτερη κυκλοφορία στην Ευρωπαϊκή Ένωση
■ Μια εικόνα η οποία υποτίθεται πως δείχνει ηλεκτρικά αυτοκίνητα στην Γερμανία να προκαλούν μποτιλιάρισμα αφού έχουν ακινητοποιηθεί από το κρύο
● Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή απαγόρευσε την χρήση του όρου “Χριστούγεννα”
▲ Εικόνες AI υποτίθεται πως δείχνουν αποθήκες όπλων κάτω από το νοσοκομείο Shifa στην Γάζα
◆ Ένα βίντεο από αεροπλάνο το οποίο παρουσιάζεται σε περιβάλλον με έντονο άνεμο πλαισιώνεται από τον ισχυρισμό ότι ο προορισμός του ήταν συνέδριο στο Dubai με θέμα την κλιματική αλλαγή, αλλά εν τέλει δεν πέταξε γιατί πάγωσε στον αεροδιάδρομο
Ενδεικτικά θέματα επιβεβαιωμένης παραπληροφόρησης σε εθνικό επίπεδο
Ουγγαρία, Βουλγαρία, Τσεχία, Σλοβακία:
Εγγραφα αποδεικνύουν ότι ο Alexander Soros έκλεισε συμφωνία μεταξύ δυτικών εταιριών και αρχών στο Κίεβο για ρίψη τοξικών αποβλήτων στην Ουκρανία.
Ισπανία:
16 Ευρωπαϊκές χώρες εξέδωσαν δήλωση ενάντια σε ισπανικό νόμο ο οποίος θα δώσει αμνηστία στους καταλανούς αυτονομιστές που καταδικάστηκαν μετά την απόπειρα αυτονόμησης το 2017 και ζήτησαν την διακοπή παροχής Ευρωπαϊκών οικονομικών πόρων στην Ισπανία αν ο νόμος περάσει.
Πολωνία:
Η εβραϊκή γιορτή Hanukkah είναι σατανική.
Ελλάδα:
Οι ΗΠΑ και η Γαλλία ζήτησαν από την Ελλάδα να δεχτεί πάνω από 100,000 Παλαιστίνιους πρόσφυγες από την Γάζα.
Η σημασία της αναφοράς και η ροή πληροφοριών από τις χώρες της Ευρώπης
Τα στοιχεία από τις αναφορές του EDMO αποτελούν χρήσιμο υλικό τόσο για ερευνητές όσο και για όσους θέλουν να παρακολουθούν την κατάσταση παραπληροφόρησης εντός της Ευρώπης. Κάθε οργανισμός ελέγχου γεγονότων που συμμετέχει παρέχοντας δεδομένα για την αναφορά στηρίζεται μεταξύ άλλων στο αναγνωστικό κοινό του προκειμένου να μπορεί να εντοπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά ψευδείς ισχυρισμούς. Όταν εντοπίζετε αναρτήσεις ή άρθρα τα οποία θεωρείτε ότι ενδέχεται να μην είναι ακριβή μπορείτε να μας ενημερώνετε τόσο μέσω της φόρμας επικοινωνίας στη σελίδα μας όσο και με άμεσα μηνύματα στα social media.
Συντακτική ομάδα
